BOBONARU, 19 Dezembru 2025 (TATOLI)-Lia-na’in, autoridade lokál no komunidade husi suku tolu ne’ebé pertense iha Marobo Komplex, suku Atuaben, Soilesu no Ilat-laun, halo serimónia tara-bandu hodi hamoris fali regulamentu suku ne’ebé bei’ala sira husik hela.
Tara-bandu ne’e hala’o ho juramentu kabu-lehan iha fatin Hueteten, Uma Liurai Bere-ubun, suku Atuaben, hodi halo prezervasaun ba kultura Marobo Komplex nian ho intensaun atu hametin unidade, armonia, pás, no respeita malu.
Reprezentante lia-na’in, Marobo Komplex, Lourenço Barreto, dehan lei tara-bandu ne’e iha artigu 20 ho nia regulamentu oioin atu regula ema ho ema, animál, natureza, ambiente, inklui lia-moris no lia-mate.
“Tara-bandu ita-nia avó sira-nia ne’e non-tertulis. Ohin loron ita-nia matenek-oan sira barak ona ne’ebé tenke hakerek ona iha livru. Ita tenke halo tanba ema nia hahalok agora la hanesan ho sira uluk. Uluk avó sira tara-bandu bebeik, ema respeita malu, hadomi malu, más situasaun agora ne’e la hanesan, tanba joven sira-nia hahalok mak ita halo tara-bandu, tenke halo tuir tara-bandu ne’ebé hakerek ona iha surat-tahan”, nia informa iha sede suku Atuaben.
Xefe suku Atuaben, Januário Fernandes, subliña katak regulamentu suku ne’e kria liuhusi prosesu konsulta ho lia-na’in uma-lisan 33, intelektuál, no komunidade iha Marobo Komplex.
Nia fundamenta katak lei tara-bandu ne’e la’ós buat foun, tanba ne’e kualkér ema ne’ebé viola sei hetan sansaun. “Signifika katak ita kontra, nia sansaun mak tua botil lima, malus-futun lima, sigarru lima, osan $500, karau ida no sasán seluk tan. Ha’u fó ezemplu, se ema ruma mak na’ok ai-tahan ruma, nia tenke kumpri sansaun ida 55”, nia esklarese.
Komunidade Marobo Komplex, Romualdo de Jesus, konsidera serimónia ne’e marka tan pasu importante ida atu lori komunidade suku tolu ne’e ba moris iha ambiente pás no armonia
“Ambiente ida agora ne’e juventude sira moris iha sosiedade ida dezorganizadu. Tanba ne’e mak ho tara-bandu ne’e bele reorganiza juventude no komunidade atu moris ho respeitu, umildade nia-laran. Uluk avó sira-nia tempu, sira-nia orden eskrita ne’e laiha, ukun ho bandu ne’e ho de’it liafuan ho ema fiar, tanba ne’e mak ha’u hanoin merese duni atu hamoris ukun ho bandu ne’e”, antigu xefe suku Soilesu ne’e afirma.
Biban ne’e, Administradór Postu Administrativu Bobonaru, Tomás Barreto Henriques, apresia ba suku tolu ne’ebé iha hanoin di’ak hakarak banati tuir ukun ho bandu ne’ebé bei’ala sira husik hela.
“Ita uluk edukasaun kultura nia mak ne’e. Atu hateten ba ita no halo tuir, nune’e ba inan-aman sira atu tuur karik konta istória ba oan sira, nune’e mós oan sira rona hodi hatutan fali ba jerasaun tuirmai, tanba ne’e la’ós buat foun. Bainhira ita kontra no la halo tuir ninia lulik sira ne’e bele sobu mós ita-nia vida”, nia dehan.
Lei tara-bandu suku ne’e sei lori ba aprezenta iha Governu, liuliu Sekretaria Estadu Arte no Kultura hodi hetan aprovasaun hafoin sosializa no implementa.
Notísia relevante: Autoridade Covalima aprova regulamentu komunitária tara bandu munisipal
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Maria Auxiliadora
