DILI, 09 Fevereiru 2026 (TATOLI)- Fundu Mina-rai Timor-Leste iha trimestre dahaat 2025 hamutuk billaun 18,61, kompara ho trimestre anteriór billaun $18,95, haktuir relatóriu Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL, sigla portugés).
Diretór-Ezekutivu BCTL, Tobias Ferreira, hateten relatóriu ne’e mós hatudu katak totál reseita ne’ebé simu iha trimestre ne’e hamutuk tokon $11,37 no rendimentu brutu husi investimentu hamutuk tokon $251,64, kompostu husi kupaun ka funan ne’ebé investe no dividendu ne’ebe simu hamutuk tokon $91,48, no mudansa iha valór merkadu nian hamutuk tokon $160,15.
Nia adianta katak rendimentu ba karteira Fundu Mina-rai ba trimestre ida-ne’e husi merkadu finanseiru maka 1,68%, kompara ho nia sasukat merkadu finanseiru nian hamutuk 1,58%.
Iha trimestre ikus ne’e, totál osan ne’ebe sai husi investimentu ka dada/sai husi Fundu Mina-rai ho valór tokon $604,34, ne’ebé tokon $600 transfere ba Konta Tezouru atu finansia Orsamentu Estadu no tokon $4,34 hodi selu kustu jestaun investimentu.
“Ba tinan tomak 2025, Fundu Mina-rai loke ho balansu billaun $18,27 no simu reseita hamutuk tokon $36,12, no totál retornu husi investimentu (hafoin hasai despeza no impostu) maka billaun $1,75, no totál transferénsia ba Konta Tezouru maka billaun $1,5”, nia informa iha lansamentu relatóriu, ohin.
Tuir nia, husi ne’e totál retornu investimentu iha merkadu finanseiru ba tinan 2025 maka 10,41% kompara ho referénsia (benchmark) 10,04%.
Ho nune’e, dezde estabelesimentu Fundu Mina-rai, totál reseita aproximadamente billaun $25,28, totál retornu husi investimentu iha merkadu finanseiru hamutuk billaun $12,03 no média retomu anuál 4,67%, nо totál levantamentu hodi finansia Orsamentu Estadu hamutuk billaun $18,86.
Ofisiál Jestaun Risku, Departamentu Jestaun Investimentu BCTL, Elígia Auxiliadora de Almeida, esplika kona-ba dezenvolvimentu iha merkadu globál iha trimeste dahaat 2025 mak kreximentu ekonomia globál mantein iha nivel forte, bainhira uza sasukat Manufacturing Purchasing Managers Index (PMI) iha dezenvolvimentu manufatura.
Nia dehan ida-ne’e hanesan indikadór ekonomia ida ne’ebé sukat kreximentu iha setór indústria, hatudu katak iha trimestre ikus tinan 2025 nian indikadór ida-ne’e iha nivel ne’ebé aas 50,4, ne’ebé hatudu espansaun iha setór manufatura.
“Tanba Timor-Leste nia investimentu pursentu boot liu iha EUA, entaun hakarak hatene kondisaun ekonomia iha ne’ebá. lha Estadu Unidu Amérika ninia PMI mós hatudu iha nivel espansaun maski iha ritmu ne’ebé modestu de’it (ka sa’e ho neneik de’it)”, dehan.
Iha dadus resente husi Bureau of Economic Analysis EUA nian hatudu katak Produtu Internu Brutu (PIB) ka reál ba GDP EUA nian ba trimestre datoluk tinan 2025 tun 4,3% no tuir projesaun katak taka tinan 2025 PIB EUA nian iha 2,8% to’o 3,3%”.
Nia akrexenta katak iha trimestre dahaat 2025, Federal Reserve ko’a ninia taxa juru dala-rua iha Outubru nomós Dezembru hamutuk 0,50% no ida-ne’e lori taxa juru ba iha 3,50% to’o 3,75%.
“Ida-ne’e refleta Fed nia kompromisu atu atinje ninia mandatu hodi atinje alvu inflasaun no maksimiza empregu iha Estadu Unidu Amérika”, salienta.
Tuir projesaun Federal Open Marker Committe (FOMC) ba tinan 2025, inflasaun Despeza Konsumu Pesoál tuur iha 2,9% no nia sei tun ba 2% iha tinan 2028 tuir alvu Fed nian.
Nune’e, bainhira haree merkadu traballu iha Estadu Unidu kontinua hatudu sinál frakeza, tanba dadus non-farm payroll Dezembru nian mak rihun 50, ki’ik liu liu husi sira-nia projesaun rihun 73.
“Ita hakat ba rejiaun Euro, rejiaun ne’e mós hatudu espansaun iha nivel moderadu ba ninia ekonomia. Tuir projesaun husi Banku Sentrál Europa (BCE), PIB ba tinan 2025 sei atinje média anuál 1,4%. Entretantu haree ba taxa dezempregu iha zona euro iha Dezembru 2025 to’o besik 6,2%”, katak.
Iha sorin seluk, haree ba inflasaun, tuir projesaun husi Eurosistema hatudu katak inflasaun hela besik meta BCE nian 2% (2,4%) média ba tinan 2025. Iha Reinu Unidu, setór servisu sei krexe mós di’ak, maibé la to’o média istórika tanba konsumu ne’ebé fraku.
“Ita haree fali ba iha Ásia-Pasífiku, Japaun rejista kreximentu modesta, ida-ne’e apoiu husi konsumu no medida fiskál Governu Japaun nian. Tanba inflasaun ne’ebé sei aas, Banku Sentrál Japaun hasa’e ninia taxa juru ba 0,75%”, dehan.
Iha merkadu Austrália kontinua benefisia husi konsumu forte, ho kreximentu GDP di’ak no taxa dezempregu ki’ik, maibé presiza atensaun ba risku inflasaun.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora
