(Reflesaun ba Retiru Kuarezmál ba Relizioju/a Sira iha Dioseze Baukau)
Hosi : Pe. Heri Soares, SVD*)
Vigararia Episkopál Asuntu Relijiozu nian organiza retiru iha tempu Kuarezma nian ba komunidade relijiozu no relijioza husi kongregasaun sira ne’ebé hala’o misaun iha Dioseze Baukau/nu’udár preparasaun ba selebrasaun festa Páskua nian, ne’ebé hala’o iha loron 07 fulan-Marsu tinan 2026 iha Baukau—Pe. Heriberto Soares Pedro, SVD, mak sai nu’udár pregadór ba retiru referida.
Parte dahaat: Istória ida mak iha ninia kontinuasaun (nú. 82-102)
Papa Leão observa didi’ak fali istória sira husi dezenvovimentu dutrina sosiál Igreja nian, ne’ebé hakerek ona iha Magisério da Igreja durante tinan 150 ikus nian nu’udar asentuasaun importante kona-ba ki’ak sira. Espesifikamente, nia foti hikas ensíklika Rerum Novarum Papa Leão-XIII ne’ebé konsidera nu’udar testu fundamentu ida kona-ba dutrina sociál da Igreja no ensíklika Mater et Magistra husi Papa João-XXIII.
Iha parte seluk mós, nia ko’alia uituan kona-ba kontribuisaun husi nia sussesór sira, hanesan ensíklika Caritas in Veritate husi Papa Bento-XVI. Nia mós observa ho didi’ak oinsá Papa Francisco repete hanoin sira iha Magisterio kona-ba Katolisidade ema Amérika Látino nian ne’ebé sei iha relasaun entre Igreja no ema mukit sira. Nu’udar mós eis-misionáriu iha Peru, nia agradese tebes ba iha prosesu sira espirituál iha nivel Igreja nian.
Papa Leão mós asentua aspetu importante rua ne’ebé mak sai nu’udar kontribuisaun ba iha Amérika Látino hanesan fó hanoin kona-ba estrutura husi pekadu ka sala; lala’ok injustisa ne’ebé mak laiha abut, no hanoin kona-ba importánsia tau matan ba ema mukit sira nu’udar pesoál ne’ebé mak iha kapasidade hodi halo asaun, no la’ós de’it nu’udar parte ne’ebé mak hein simu de’it husi ema-nia laran luak.
Bainhira halo reflesaun kona-ba estrutura husi pekadu ka sala, Papa Leão hanoin fraze ida husi Papa Francisco nian ne’ebé mak inspira tebes nia kona-ba ditadura ekonomia ne’ebé mak hamate (the dictatorship of an economy that kills). Tuir nia, ohin loron iha teória barak ne’ebé mak koko hodi haloos situasaun ohin loron ka sira fo esplikasaun katak hanoin sira kona-ba ekonomia iha nia obrigasaun hodi ita hein ho kbiit merkadu ne’ebé mak anónimu hodi realiza buat hotu. Maibé, dignidade ema ida-idak tenke respeita loron ohin la’ós aban, katak mukit ne’ebé extreme tebes ohin loron hodi ema barak sente sira-nia dignidade lakon loloos ne’e sai todan ba fuan nia konsiénsia loron ba loron iha moris.
Papa Leão husu ho lais sarani Katólika hotu atu lalika sente kolen hodi identífika no kontra injustisa ne’ebé estruturadu, dalaruma risku ne’ebé akontese katak ita beik no lahatene. Husi observasaun ne’ebé diferensa bele mós halo ita sente hakfodak. Nia reforsa tan argumentu ne’ebé halai liu ba iha krítika Kongregasaun dutrina fiar nian ba Vatikanu iha tinan 1984 ba iha teolojia liberdade ne’ebé mak konsidera nu’udar dokumentu ida mak iha inisiu reseita no la simu ho di’ak husi ema hotu. Ho sitasaun kona-ba asunto ne’e, nia iha hakarak ida hodi klarífika katak ba hirak ne’ebé mak defende dutrina ortodox tenke ho ativamente hatudu sira-nia fiar liu husi serbí ema mukit sira.
Parte Dalima: Dezafiu ida mak Permanente (nú. 103-121)
Iha parte ida-ne’e, Papa Leão XIV reforsa tan katak preokupasaun ba ema mukit sira sai hanesan misaun importante ba sarani Katólika. Nia tenik, iha ninia orijinalidade, Igreja iha solidaridade ba ema mukit sira no ba sira-ne’ebé mak konsideradu vulneravel iha sosiedade. Iha parte seluk, nia mós haktuir tan katak dalaruma mós movimentu ka grupu kristaun ne’ebé iha menus tebes ka nunka preokupa ba iha sosiedade nia di’ak, liuliu relasaun ho seguransa sosiál ne’ebé mak la efetivu.
Papa mós asentua kona-ba dever fó ezmola. Tuir nia, susar mós ba ita hodi hala’o, la tau iha kondiresaun no la preokupa, no ida-ne’e mak ita ema kristaun. Nia fó hanoin katak maneira ida di’ak-liu hodi tulun ema-ne’ebé mak susar no sorte laek mak fó ba sira servisu ne’ebé mak di’ak. Bainhira situasaun ne’e la permite, mak fó ba saida mak ó iha nu’udar obrigasaun ida.
Prátika ida-ne’e, dalaruma mós, mukit, maibe maizumenus fo mai ita tempu balun hodi deskansa no hateke ba ema mukit sira, koko book sira no fahe buat balu ho sira. Igreja ida-ne’ebé mundu presiza ohin loron mak Igreja ida-ne’ebé laiha nia limitasaun domin, Igreja ida-ne’ebé la koñese inimigu hodi hasoru, maibe sai Igreja ida-ne’ebé mak simu ema hotu tantu feto ka mane ho domin nu’udar ita-nia maun-alin, bin no feton.
Karta Ezortasaun Apostóliku Delixi Te ho nia Kontestualidade
Karta Ezortasaun Apostóliku Delixi Te iha ninia relevánsia ne’ebé mak kontestuál tebes ba iha Igreja nia moris ohin loron, tantu husi perspétiva teolójiku, jurídiku nomós pastorál. Husi aspetu teolójiku, karta ezortasaun ida-ne’e deklara fila-fali fiar báziku Igreja nian ne’ebé mak haabut an ona iha domin Kristu nian ba ema hotu, importante ba sira-ne’ebé mak mukit no kbiit laek sira. Mukit la’ós de’it sai nu’udar tópiku sosiál maibe mós sai nu’udar locus theologicus, fatin ne’ebé Maromak deklara an hodi horik ba.
Papa Leão-XIV fó hanoin mós katak misaun Igreja la’ós de’it kontinua ho estrutura ka tradisaun sira, maibé mós lori Maromak Nia Oin ne’ebé nakonu ho domin ba iha ema mukit sirak no kbiit laek sira oin. Ho espíritu teolójiku, documentu ida-ne’e foti ka hiit hikas vokasaun ida hodi banati tuir Kenosis Cristo-Nai ne’ebé hatuun an tanba salvasaun ema-nian no foti liafuan domin sai nu’udar kritéria prinsipál iha Igreja nia moris.
Haree husi aspetu Jurídiku, Delixi Te mai ho ninia implikasaun importante kona-ba konseitu responsabilidade Igreja iha lei no moris sosiál. Dokumentu ida-ne’e hateten mós katak lei Igreja nian mak tenke serbí hodi lori salvasaun ba klamar (salus animarum), no la’ós de’it aplika ba partisipasaun esternál. Espíritu domin ne’ebé mak haktuir husi Papa Leão-XIV husu ho obrigatoriamente atu norma sira Igreja nian aplika bazeia ba dignidade ema-nian, liuliu ba ema kiik no ema mukit sira, atu nune’e sai nu’udar instrumentu pastorál no la’ós de’it instumentu jurídiku ne’ebé formál.
Husi aspetu pastorál, dokumentu ida-ne’e nu’udar lian profétiku ne’ebé mak habook fiar hodi konsiente kona-ba Igreja nia identidade ne’ebé ho naran; ’ecclesia pauperum’, Igreja ba mukit sira. Mukit la’ós de’it parte ida husi aspetu pastorál ne’ebé presizaa tau atensaun, maibé mós parte ida husi ezijénsia Igreja rasik ne’ebé hetan bolu ida hodi banati tuir Kristo ne’ebé mak mukit no Nia sosiál ba ki’ak sira. Hatuur ema mukit sira sai nu’udar sentru ba iha Igreja nia moris, Papa Leão-XIV hatutan fila-fali liafuan ne’ebé famozu hosi Papa João-XIII antes loke Konsiliu Vatikanu II ne’ebé dehan; Igreja ema hotu nian, importante Igreja ba ema mukit sira (Comp. Acta Apostolicae Sedis, 54, 1962, pj. 682).
Papa Leão konvida sarani tomak, liuliu ba relijiozu/a, hodi renova ita-nia observasaun no asaun pastorál ne’ebé mak loron ba loron haabut an iha solidaridade, karidade no partisipasaun reál iha ema mukit sira-nia leet. Iha kontestu Igreja ohin loron, mensajen ida-ne’e presiza duni nia asaun konkretu: muda maneira pastorál, kompromisu moris no preokupasaun moris ne’ebé reál ba iha ema mukit sira.
Husi Karta Ezortasaun Papa Leão-XIV Dilexi Te husu Ita-Nia Partisipasaun iha Misaun
Iha ne’e deskobre pontu importante tolu (3) ne’ebé hakarak aprezenta ba ita hotu nu’udar hodi reflete hamutuk hanesan preokupasaun iha mundu ohin loron ho ita-nia misaun no liuliu hanesan reflesaun husi kuarezma nian hodi ita prepara an ba festa boot Paskua nian.
Primeiru, ita tenke cuidadu ho kiik, kiak no mukit sira. Situasaun ida-ne’e bele lori ita hakbesik an ba Maromak no ita-nia maluk sira, maibé mós bele halo ita sai monster (DURHUI) ba ita-nia maluk seluk. Baibain ita faan Maromak nia naran, maibé ita moris la tuir nia liafuan no hanorin. Asaun hirak ne’e mak ohin loron halo ita la’ós sai nu’udar sarani ne’ebé di’ak hodi haklaken Kristu ne’ebé mak mai lori ksolok maibé lori mak tristeza ba malu.
Husi ne’e hakarak dehan de’it katak; ksolok la’ós kestaun ita atu sura husi ita-nia moris, hanesan saida mak ita sente. Maibé perigozu mós ho saida mak ita iha hodi taka matan ba intervensaun Maromak nian ne’ebé hatudu an iha prezensa moris ida-ne’e nian. Jesus dehan: Ita ema la’ós moris de’it husi paun, maibé husi Liafuan ne’ebé sai mai husi Nia futar ibun (Exo. 8:3), (Mat. 4:4).
Lisaun Jesus nian ida-ne’e hakarak konsiénsia ita ba iha situasaun ita ida-idak nia an no la presiza kria tan buat saida mak la presiza atu ita kria hodi acontese ba ita-nia an no ita-nia moris. Tanba bainhira ita loke fuan hodi simu nia liafuan, ita habosu ita an no ita-nia maun-alin sira. Bainhira ita moris tuir nia liafuan ita rasik hariku ita-an ho ita-nia maun-alin sira. Bainhira ita haklaken nia liafuan, ita prontu hodi simu moris ida-nia realidade ho Nia ukun-fuan.
Segundu, buka ba hodi hetan no hodi harii fila-fali paraízu ne’ebé mak lakon, tanba fiar de’it sei la to’o! Fiar tenke influénsia moris no moris tenke espresa nia an ho loloos tuir saida mak ita fiar. Hanesan São Tertuliano fó ninia hanoin refletivu ida nune’e credo quia absurdum est (ha’u fiar tanba buat ne’e abstratu), hodi deklara nomós konsola ita kona-ba importánsia husi fiar ne’e rasik, katak fiar iha Nia ne’ebé maske ita la-haree ho matan no kaer ho liman maibé nia espíritu ne’e moris.
Entaun ita-nia misaun husu ita-nia partisipasaun. Santo Agostinho ne’ebé nu’udar aman ida ba Igreja, nia mós haree no fiar ida ne’e hanesan atitude ida hodi dehan nune’e; credo ut inteligam (Hau fiar hodi komprende), katak ha’u komprende ona Nia bainhira ha’u eeperimenta moris hotu, maibe moris ida-ne’ebé ha’u rasik laiha mak moris ida-ne’ebé mai husi Nia. São Anselmo husi Canterbury espesifikamente tau prioridade ne’ebé koerénsia kona-ba papel hanoin nian ba iha fiar ida katak; fides quarens intelectum (fiar hodi buka definisaun atu komprende).
Ba nia, fiar iha nia definisaun maibé ba Maromak laiha definisaun, tanba Maromak mak naran ida-ne’ebé eziste horisehik, ohin, aban no ba nafatin. Santo Tómas de Aquino, nu’udar filózofu no teólogu boot Katólika nian deskobre mós hanoin ida kona-ba importáncia fiar hanesan dalan ida hodi tulun ita hodi hanoin nu’udar preambulum fidei (introdusaun ida hodi ba komprende kona-ba fiar) Berfilsafat dan Berteologi Bersama Thomas Aquinas, 2002.
Hanoin hirak ne’e atu lori ita hodi ba komprende di’ak liután saida mak ita fiar no fiar nanis ona iha ita-nia moris. Ita nu’udar ema-ne’ebé fiar ba iha Maromak, hodi haklaken Nia Mak Mesak ida de’it ne’ebé hanesan ita reza iha Kredo dehan; “Ha’u Fiar Maromak Mesak ida de’it”. Ida-ne’e mak ita hanaran unidade ita ema kristaun ne’ebe dehan; bainhira ita serbí malu ho fuan-laran mós signifika ita haree ema seluk hanesan Imajen ida husi saseluk ita-nian ne’ebé mak presiza ita hadomi no tau matan (Gen 1:26).
Terseiru, prezensa mundu ne’ebé ho ninia kmanek oioin, presiza ita kuidadu atu ita labele sai kuitadu iha loron aban bainrua. Ninia kmanek bele lori ita hodi sente kmanek sira Maromak nian nomós halo ita hamout an ba kmanek mundu nian ne’ebé dalaruma halo ita lakon orientasaun moris. No, ita konsidera kmanek hotu mundu hanesan ponte ida hodi lori ita ba moris ne’ebé mak sei mai. Haree oportunidade husi kmanek ida mundu nian ho fuan kmook husi moris ne’e rasik nu’udar prezente úniku Maromak Nian mai ita, atu nune’e ita presiza tebes kuidadu an no labele kria buat ne’ebé la presiza atu ita kria tanba kriadór ne’e rasik oferese ona mai ita buat hotu-hotu mesak kmanek no furak.
Papa Bento-XVI iha selebrasau Festa Paskua tinan 2012, konvida sarani mundu tomak hodi fó tempu ba buka Maromak. Konvite ida-ne’e moris husi nia preokupasaun ba iha mundu globál ne’ebé mak sei lori mai risku sira ba fiar ita-nian nu’udar povu no sarani ida. Bainhira ita sente Maromak dook husi ita an, tanba ita ida-idak foku liu ba iha ita-nia preokupasaun mundo nian ho lasu sira-ne’ebé mak mai la’ós dezenvolve maibe destrui, la’ós halo di’ak maibe harahun. Situasaun hirak ne’e, sempre sai preokupasaun Igreja nian hodi halo transformasaun nomós purifikasaun ida ba iha kompromisu pastorál ita-nian ohin loron.
Konkluzaun
Kuarezma hanesan tempu kmanek no forte mai ita hodi konverte ita an liuhusi; Oração, Sejum no Caridade. Iha ne’e la’ós de’it esforsu ida atu ita hala’o tanba regra Igreja nian maibé ita iha konsiderasaun ida atu oinsá ita hala’o ho fuan no laran hodi fó influénsia ba ita-nia moris fiar ne’e rasik nu’udar povu ida mak fiar an no fiar-na’in. Iha posibilidade, ita mós banati tuir Jesus ne’ebé dada an uitoan husi atividade loro-loron mundu nian, atu bele tama kle’an ba ita-nia an hodi haree di’ak liután saida mak importante iha tempu kuarezma ida-ne’e?
Haree ba ita-nia misaun moris ohin loron, ita iha obrigasaun hodi buka tuir ita-nia paraízu ne’ebé mak durante ne’e ita sente lakon husi ita an. Ida-ne’e dalan ne’ebé di’ak atu lori fila-fali ita ba situasaun paraízu nian; misaun ne’ebé iha nia sentidu ita bele deskobre fila-fali bainhira ita iha kompromisu ho ita-nia Maromak, natureza ho ita-nia maun-alin, bin-feton hotu hanesan koroa ida husi kriasaun hotu moris nian ne’ebé Maromak fó mai ita. Entaun, to’o iha ne’e, ita rasik sei hetan fila-fali saida mak sai loloos hanesan paraízu ida moris nian ne’ebé konsidera moris ne’e sempre natoon no la-susar, sempre iha dame no laiha konflitu, sempre iha amigu no laiha inimigu. Tanba, mundu iha nia palásiu, lalehan iha nia paráizu.
Dalan konversaun loloos akontese bainhira ita hatudu iha prátika; FIAR no ATTITUDE-MORIS tenke la’o HAMUTUK, atu fiar ne’e fo influánsia ba ita-nia moris no ita-nia an ne’ebé moris sai nu’udar espíritu santu nia horik fatin atu espíritu ne’e hamoris, hamanas no halakan hikas fiar ne’e hodi bele hatudu an nu’udar sasin ida mak haabut an iha Nai Nia Liafuan Diak ne’ebé moris hodi transforma moris ida-ne’e sai moris ida mak iha domin, ksolok, pás, pasiénsia, laran-di’ak, hahalok di’ak, fiar-metin, laran-maus, lori-an eh hatene tau-an (Gal. 5, 22-23).
Liuhusi dokumentu Dilexi Te, Papa Leão-XIV hatuur liafuan DOMIN sai hanesan liafuan xave no nu’udar dalan importante ba dezenvolvimentu Igreja hanesan baze fundamentu iha servisu pastorál Igreja nian iha mundu ida mak modernu. Ho dokumentu ida-ne’e, ita bele haree ho klaru dalan no espíritu lideransa husi Papa Leão-XIV ne’ebé hanesan sussesór husi Papa Françisco iha hakarak ne’ebé hanesan kona-ba Igreja nia moris; “Igreja la’ós ko’alia de’it kona-ba defende no preokupa maibe sai igreja ne’ebé mukit, mak moris iha espíritu Evanjellu nian, ne’ebé halibur fila-fali susar no terus sarani nian nu’udar sinal prezensa Kristu iha mundu ida mak reál”.
Dilexi Te; Ha’u hadomi tiha ó, katak; Ita iha domin ba ema mukit sira! Tanba ne’e, “Saudades ba ó-nia paráizu, paráizu loloos mak hakfuni an hela iha ema mukit sira, ba hamutuk ho sira atu sira bele sente domin ida Maromak Nian iha sira-nia moris. Ó saudades ó-nia paráizu, ó saudades sira iha ó-nia moris, ó saudades ó-nia moris, ó saudades ó-nia Maromak. Saudades ba ó-nia paráizu ne’ebé lakon atu ó keta lakon ó-nia fiar ba iha ó-nia Maromak!”
*) Hakerek-na’in atuál Pároku iha Parokia Nossa Senhora do Rosário de Fátima Uatolari-Darabai no daudaun ne’e hela iha Uatolari-Viqueque.
