Hosi: Dominika Dwikori Sitaresmi, M.A.
Bainhira besik Festa Triduum Pascoa (Quinta-Feira Santa, Sexta-Feira Santa no Vigília Páscoa no mós Domingu Páscoa), grupu koru barak hahú halo ensaiu intensivu. Loos duni, loron tolu hirak ne’e iha kántiku litúrjiku ho karakteristika diferente. Quinta-Feira Santa refleta tristeza Kristu bainhira halo Santa Caliz Ikus no harohan iha Jardim Getsemani.
Sexta-Feira Santa mak pontu tristeza boot ba povu Kristaun, tanba loron ne’e hatudu sofrimentu no Kristu nia mate iha Selebrasaun Liturgia da Palavra iha Sexta-Feira Santa (la’ós Santa Missa hanesan bain-bain) normalmente iha kántiku ho sentidu triste, laran taridu no maioria iha tonalidade minór.
Kontráriu, iha Loron Sábadu Alleluia no Domingu Paskua no Festa Paskua nakonu ho alerjia tanba Kristu moris hias tiha ona. Selebrasaun ne’e halo ho solenidade boot no kántiku sira mós nakonu ho alerjia, furak no majestozu.
Infelizmente, kántiku furak no majestozu sira ne’e barak liu mak membru koro de’it mak kanta, ne’ebé halo povu sai de’it hanesan ouviente. Kántiku ordinarium (Kyrie, Gloria, Sanctus no Agnus Dei) mós dala barak hili ho forma “espetakulár”, ne’ebé la uza iha Domingu baibain. Tanba ne’e, povu dala barak tuur de’it iha misa, tuir selebrasaun, maibé labele kanta hamutuk ho koru.
Disponibilidade Livru Kántiku ba Povu
Iha nasaun balun, kántiku igreja sira organiza ona iha livru ofisiál, nune’e povu bele kanta ho fasil. Iha Indonézia, dezde tinan 1980, Pusat Musik Liturgi (PML) Yogyakarta publika livru Madah Bakti, ne’ebé uza luan iha diosese barak. Prezensa livru ne’e ajuda povu atu tuir liturjia tanba testu no notasaun múzika iha ona. Komisaun Liturjia hosi Konferensi Waligereja Indonesia iha Jakarta mós publika livru Puji Syukur iha tinan 1993 ho objetivu hanesan.
Iha Austrália, Igreja Katólika uza livru Worship Catholic Book, ne’ebé imprime ho notas balok. Maske livru ne’e uza lian ida de’it, maibé ajuda tebes povu hodi kanta ho di’ak. Ordinarium iha Missa Solene mós uza kántiku Angelu ho língua Latina, nune’e povu hotu bele kanta hamutuk.
Entaun, oinsá ho Timor-Leste?
Povu Timor iha talentu kanta ne’ebé di’ak tebes. Povu bele tuir kanta lalais no di’ak loos. Se kántiku ida rona dala barak, normalmente povu bele apriende lalais. Maibé problema mak, ba kántiku Triduum Paskua no festa liturjia seluk, koru barak la buka atu konvida povu hodi kanta hamutuk. Treinadór ka treinadora koru sira barak liu konkore atu buka kántiku foun.
Prezensa Media Sosiál no Nia Influénsia ba Koru Igreja
Presensa YouTube iha influénsia boot ba koru igreja. Kántiku ne’ebé kanta iha Itália, se konsidera di’ak, lalais mak lori mai kanta mós iha Dili-Timor Leste. Hanesan kántiku “Pie Jesu” ne’ebé kanta ho furak tebes hosi Malakai, mós lalais kanta iha igreja sira depois upload iha YouTube.
Hanesa mós kántiku “Mati Demi Aku” obra no arranjamentu Delta Damiana, ne’ebé kanta hosi Koru Gitapalma Bandung, mós lalais kanta hosi koru balun iha Dili, maske kontinua uza língua Indonézia.
YouTube la’ós de’it sai referénsia atu halo imitasaun, maibé mos sai meiu hanorin kántiku. Kántiku Salmu ne’ebé obra hosi Padre Idelfonso Xavier, Pr. mós hanorin hosi ema balun no upload iha YouTube. Tanba ne’e, koru barak bele apriende kanta ho loos, maske dala barak aprende de’it ho prosesu imitasaun, la’ós lee notas múzika.
Livru Salmo (Tinan Liturgia A, B, C) sira iha ona, maibé Padre Idelfonso Xavier uza notas balok, ne’ebé difisil ba treinadór/a koru ne’ebé seidauk aprende múzika igreja hodi bele lee ho di’ak. Tanba ne’e, koru balun halo inisiativa husu tulun hosi ema ne’ebé bele lee notas balok atu konverte ba notas Do Re Mi no imprime ba nesesidade membru koru sira.
Se Igreja Katólika Timor-Leste publika livru Salmo ne’eb’e obra hosi Padre Idelfonso Xavier uza notas Do, Re, Mi, certeza membru koru sira sei simu ho alegria boot.
Promesa Igreja Katólika Timor-Leste Atu Selesiona Kántiku Litúrjiku no Publika Livru
Hanesan treinadora koru no organis igreja katólika iha Timor-Leste desde 1997, autora nafatin hanoin Kongresu Litúrjiku ne’ebé organiza hosi Dioses tolu: Dioses Dili, Dioses Maliana, Dioses Baucau ne’ebé realiza iha Aula Canossa, Has Laran, Comoro, Dili iha tinan 2010. Kongresu ne’e konvida ativista igreja inklui treinadór/a koru, ne’ebé prodús desizaun importante: selesiona no prodús kántiku litúrjiku.
Igreja Katólika Timor-Leste hatene katak durante tinan barak, kántiku balun la loos ba litúrjia, maibé tama ona iha livru Hananu Ba Nai. Ezemplu: Kántiku ofertóriu “Loron Ida Ne’e ho Missa Ida Ne’e” (adaptasaun hosi “Blowing in the Wind”), Kántiku Natal “Belem Belem” (kántiku dansa hosi Ambon). Kántiku hirak ne’e la apropriadu ba litúrjia.
Aleinde selesaun kántiku, kongresu mós deside atu: Publika livru kántiku ba povu ho notas balok no notas Do, Re, Mi. Desizaun ne’e simu ho alegria hosi pratika muzika igreja iha Timor-Leste. Maibé to’o tinan 2026, livru ne’ebé promete seidauk publika — signifika ona tinan 16.
Esperansa ba Futuru
Timor-Leste iha ona espesialista múzika igreja, hanesan: Padre Prof. Dr. Joel Casimiro Pinto, OFM – Reitor UCT, Padre Aderito Manuel Euclides Victor da Costa, SDB, M.M. – Master Múzika ne’ebé estuda iha Brasil Padre Mouzinho Lopes, Pr., Padre Nelson Freitas, Pr. – docente iha Academy Musica Fatumeta, Dili, no mós matenek múzika balun ne’ebé aprende múzika iha instituisaun múzika hanesan konservatóriu Austrália, Sr. Alberto “Toto” Pereira – treinadór no pianista Koru Santa Cecília Balide, Sr. Amito Freitas – alumni ISI Yogyakarta, Sr. Januario – profesór muzika iha Escola Canossa.
Autora fiar katak se espesialista sira ne’e kolabora hamutuk, inklui Sr. Usvaldo Goveia Leite (ne’ebé iha talentu musika kapas tebes no mós badinas typing SATB, hanesan materiál misa grande Papa Fransisku iha Dili 2024), maka projetu publika livru kántiku ba povu sei bele realiza.
Se livru kántiku ofisiál iha ona, koru la’ós sei hili kántiku foun ho maneira foti lalais hosi media sosiál YouTube, maibé sei adapta ho interese no kapasidade kanta povu nian.
Funsaun prinsipál koru iha litúrjia la’ós atu entretéin povu, maibé atu konvida povu hotu hodi kanta hamutuk hodi hahi no hawelok Maromak, tuir prinsípiu Igreja Katólika universál iha dokumentu Sacrosanctum Concilium.
Tanba ne’e, prezensa livru kántiku litúrjiku ofisiál importante tebes ba Igreja Katólika Timor-Leste. Ho livru ne’e, iha festa boot hanesan: Triduum Pascoa, Natal no Festa litúrjia seluk povu la’ós sai de’it ouviente, maibé partisipa masimu iha Liturgia.
Nune’e, dezenvolvimentu livru kántiku litúrjiku ofisiál la’ós de’it nesesidade práktiku ba koru, maibé mós pasu importante atu fortifika partisipasaun povu iha selebrasaun Liturjia iha Timor-Leste.
Dili, 18 Marsu 2026
Autora, Dominika Dwikori Sitaresmi, M.A.
Nota ba Redasaun TATOLI.tl
Dominika Dwikori Sitaresmi, M.A. mak:
Pencinta Muzika Igreja
Instrutora Koru FCSP-UNTL
Organista iha koru balun
Docente iha Departamento Comunicação Social, FCSP-UNTL
