Top

Bobonaro-oan hato’o preokupasaun kona-ba Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan

Aktividade Konsulta Públika kona-ba Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan no Polítika Reperasaun iha Munisípiu Bobonaru. Foto Tatoli/Sergio da Cruz

MALIANA, 25 Marsu 2026 (TATOLI) – Bobonaru-oan sira ne’ebé durante periodu luta hola parte iha organizasaun rezisténsia no sobrevivente masakre 1999 hato’o sira-nia nia lian no hanoin kona-ba Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan.

Ideia hirak hato’o iha ámbitu konsulta públika kona-ba Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan (PRT) no polítika reparasaun, ne’ebé envolve timoroan sira iha Timor-Leste no Timor Osidentál.

Aktividade konsulta públika ne’e organiza husi Centro Nacional Chega! (CNC) no Grupu Traballu Rekonsiliasaun Timoroan. Iha eventu ne’e, membru rezistensia no vitima masakre 1999 sira hato’o lamentasaun no dúvida kona-ba politika ne’e, tanba konsidera katak prosesu rekonsiliasaun seidauk fó resposta ba justisa no rekoñesimentu ba vítima sira.

Membru Organizasaun Rezisténsia Santu António, António Soares, dehan katak rekonsiliasaun importante atu hamosu dame. Maibé, nia alerta katak prosesu ne’e bele sai hanesan “bom ida ne’ebé bele explodir iha tempu ruma” se problema sira la rezolve ho justisa.

Notísia relevante: PM Xanana promove rekonsiliasaun ho natál hamutuk entre Naktuka no Oépoli  

Iha parte seluk, eis membru FALINTIL, Moises Ramos, deklara prontu atu halo rekonsiliasaun atu haforsa dame, maibé tenke liuhusi prosesu justisa molok simu malu. Nia hateten katak durante tinan sira liubá, relasaun entre komunidade kontinua iha, maibé problema justisa seidauk rezolve, no ida-ne’e bele hamosu deskonfiasan iha futuru.

Ramos alerta katak rekonsiliasaun labele fó oportunidade ba ema sira ne’ebé uluk halo violasaun atu hetan benefísiu foun iha sosiedade, enkuantu vítima sira seidauk hetan rekoñesimentu ne’ebé apropriadu.

Sobrevivente masakre Polres Maliana 1999, Domingas Verdial, hato’o katak maski rekonsiliasaun uluk halo iha 2007, vítima sira to’o agora seidauk hetan rekoñesimentu adekuadu. Nia husu klaridade kona-ba modelu rekonsiliasaun ne’ebé atu implementa no tanba saida halo fali prosesu foun.

Lider Organizasaun Rezisténsia Sagrada Família, Apolinário Barros, husu atu lider partidu polítika sira iha pasadu hamutuk no hato’o deskulpa ba povu no nasaun tomak. Nia hanoin katak rekonsiliasaun tenke hahú husi líder sira.

Prezidente Konsellu Munisipál Libertasaun Nasionál iha Bobonaru, António Lema Bere ‘Leo Balu’, lembra katak inisiativa rekonsiliasaun uluk lideradu husi Primeiru-Ministru Xanana Gusmão, seidauk hotu tanba fukun ki’ik sira sei kontinua iha komunidade.

Nia sujere katak proseu foun tenke inklui mekanizmu rezolve konflitu sira iha baze, inklui atividade grupu arte marsiál.

Xefe Suku Kolimau, Teotónio Marques, destaka katak disputa propriedade hanesan rai no uma mós sei sai obstákulu ba rekonsiliasaun. “Prontu hanesan timoroan ita bele simu malu, maibé ema nia liafuan ida karik kanek ne’e bele di’ak, maibé fitar ne’e labele lakon”, nia dehan.

Estudante Institute of Business (IOB) Polo Maliana, Anina Soares, husu atu lider polítiku sira lori uluk responsabilidade iha prosesu rekonsiliasaun, la’ós povu ki’ik de’it.

Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaru, Paulo Moniz Maia, hateten katak konsulta públika ne’e importante ba futuru bele hetan rekonsiliasaun ida forte no aliña ho tradisaun Timór nian. Nia lembra katak konflitu iha pasadu hanesan iha relatóriu CAVR envolve timoroan sira no afeta relasaun entre família sira.

Diretór-Ezekutivu CNC, Hugo Maria Fernandes, afirma katak ideia no preokupasaun sira ne’ebé hato’o husi komunidade sei konsidera iha Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan.

Nia esplika katak konsulta públiku ne’e bazeia ba orientasaun Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, atu hakotu siklu ódiu no vingansa entre timoroan sira. Hodi dehan prosesu rekonsiliasaun komunidade ne’ebé CAVR no CVA halo seidauk hotu.

“Tanba iha asuntu barak, dalaruma ema idaidak sei rai hela kanek iha nia fuan, neon, fitar iha isin-lolon ita hare hela. Maibé, kanek iha fuan no kakutak dalaruma seidauk bele kura, tanba ne’e ita presiza hahú fali atu hakotu tiha korrenti ida ódio malu”, nia afirma.

Tuir Hugo, modelu rekonsiliasaun ne’e sei rezolve tuir dalan kultura Nahe Biti Boot hanesan halo iha Kasabauk, munisípiu Kovalima, ne’ebé envolve diálogu entre vítima no autór. Iha prosesu ne’e autór tenke hateten verdade, hato’o arrepnedimentu no husu deskulpa no vítima tenke fó perdua.

Nia klarifika katak PRT la signifika atu lori timoroan sira iha Timor Osidentál mai fali Timor-Leste, maibé fó oportunidade ba ema sira ne’ebé hakarak halo rekonsiliasaun ho laran-metin.

Konsultasaun públika kona-ba rekonsiliasaun ne’e iha tinan kotuk hala’o ona iha munisípiu Likisá, Baukau no Kovalima, no tinan ne’e kontinua iha Dili, Aileu, Bobonaru no semana oin bá munisípiu seluk.

Debate kona-ba rekonsiliasaun kontinua sai asuntu importante iha sosiedade, ho barak husi parte sira husu atu prosesu ne’e la’ós de’it kona-ba dame, maibé mos presiza inklui verdade, justisa no rekoñesimentu ba vítima sira.

Notísia relevante: CNC, I.P-Autoridade Kovalima hala’o diálogu ho sobrevivente Masakre Setembru Negro 1999 kona-ba rekonsiliasaun

Jornalista: Sergio da Cruz

Editora: Maria Auxiliadora

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!