DILI, 28 Marsu 2026 (TATOLI)—Fundadora Fundasaun Alola Kristy Sword Gusmão konsidera Timor-Leste halo prevensaun ba moras kankru susun no servisu iha di’ak-liu kompara ho nasaun Austrália tanba labarik feto barak mak simu ona Vasina Human Papiloma Virus (HPV).
“Ha’u sente kontente tebe-tebes bainhira haree sira-nia atividade iha ne’e, tanba haree ba númeru feto sira-ne’ebé simu rasteriu no mós númeru labarik feto ne’ebé simu vasinasaun kontra vírus HPV, numeru aas liu duké iha Austrália. Ne’e hatudu katak Timor-Leste sai ona ezemplu di’ak ida ba ita-nia rejiaun no ba iha mundu,” Kristy Sword Gusmão hateten ba Jornalista sira hafoin vizita ba klínika rasteriu kankru serviks iha sentru saúde internamentu Vera Kruz, ohin.
Nia dehan, iha klínika rasteriu kankru iha sentru saúde internamentu vera krúz ho ekipamentu ne’ebé mak kompletu tebes no ezaminasaun ka analize ba rezultadu screaning mak ho durasaun oras ida de’it.
“Ha’u mós haree katak ekipamentus iha ne’e kompletu tebe-tebes kona-ba ezaminasaun ka halo analiza ba rezultadu husi screaning ne’ebé halo iha ne’e rezultadu iha tempu oras ida de’it. Dala barak atu hetan rezultadu hein to’o semana ida maibé iha ne’e oras ida de’it,” nia dehan.
Nia orgullu ba Timor-Leste tanba profisionál saúde sira mesak treinadu ho Programa EPICC no iha fasilidade ne’ebé mak sufisiente tebe-tebes hodi bele halo prevensaun ba moras ida-ne’e.
“Orgullu boot tebes ida ba Timor-Leste no grasa Maromak, ita iha profisionál da saúde ne’ebé treinadu husi programa EPICC no sira mós hetan ajuda fasilidade ne’ebé sufisiente tebe-tebes hodi sira bele prevene moras ida-ne’e. Tanba moras kankru serviks ne’e kankru ida de’it ne’ebé ita bele prevene liuhusi vasinasaun no liuhusi tratamentu banhira deteta sedu,” nia informa.
Ho nune’e hakarak hato’o mensajen ba feto maluk sira iha Munisípiu Dili no Timor laran tomak, karik ho idade ho 30 ba to’o 49 tenke ba klínika Vera Crúz no Sentru Saúde Formosa atu bele halo tratamentu.
“Ita-boot sira to’o tinan 30 to’o 49 bele hakat mai iha klínika Vera Crúz mós ba iha klínika Formosa atu bele hetan atendimentu ida-ne’e. Espera katak iha tempu oin mai fasilidade saúde hotu-hotu iha territóriu nasionál bele oferese mós atendimentu ida-ne’e hodi salva feto maluk sira-nia moris. Tanba kankru sira seluk inklui kankru susun ita labele prevene liuhusi vasinasaun ita mós lahatene loloos nia kauza ne’e saida,” nia esplika.
Maibé servisu ida-ne’e ho intensaun atu salva feto sira-nia moris tanba kankru sira seluk inklui kankru susun labele prevene liuhusi vasinasaun.
“Ita mós labele hatene loloos nia kauza saida, kazu kankru serviks ita hatene katak ninia kauza mak virus HPV no ita bele evita katak labarik feto sira no feto maluk sira-ne’ebé adultu oan bele hetan moras kankru serviks liu husi programa vasinasaun. Entaun, husu ba feto maluk sira hotu ho idade ne’ebé ohin ha’u temi bele hakat mai iha ne’e bele mós halo autokolesaun la presiza médiku ida ba foti ita-nia sampel maibé ita bele foti rasik. Entaun, ida-ne’e di’ak, se ita iha preokupasaun kona-ba privasidade. Entaun, ha’u hakarak fó parabéns ba ekipa ida-ne’e ba sira-nia servisu no mós prabéns ba Timor-Leste tanba iha área detensaun no tratamentu avansadu tebe-tebes, kompara ho Austrália ne’e Timor-Leste avansadu liu,” nia dehan.
Maibé kona-ba kompara husi Austrália ho Timor-Leste, ba iha nasaun Austrália seidauk iha dadus kompletu ba ida-ne’e maibé ema halo analize Timor-Leste hatudu pozitivu tebes.
“Ba Austrália ha’u laiha dadus kompletu kona-ba ida-ne’e, maibé ha’u hatene katak iha ema halo ka analize ba no halo komparasaun no Timor-Leste hatudu ona positivu tebes, iha área ida-ne’e no besik atu atinje objetivu ne’ebé mak define ona iha planu estratéjiku. EPICC nia objetivu iha mós atinje ba 90%, entaun parese atinje ona ba ida-ne’e. Agora ita-nia dezafiu mak ita presiza garante katak ita-nia feto maluk sira iha área rurál mós iha asesu ba rasteriu ba vasinasaun atu hetan tratamentu. Kona-ba fatin mak ita presiza Ministériu Saúde mós bele fó atensaun másimu ba ida-ne’e no ajusta ho orsamentu ruma atu fó formasaun ho fasilidade ne’ebé mak di’ak iha klínika sira seluk mós,” nia dehan.
Iha fatin hanesan, Xefe Sentru Saúde Internamentu Vera Krúz, Marilia da Conceicao Ferreira, informa ohin Klínika Vera-Cruz liuliu klínika rasteriu kankru serviks kontente tebes ba vizita ne’ebé mak husi Mana Kristy Sword Gusmão tanba nia hakarak loos atu mai vizita fatin ne’e.
“Durante ne’e nia mós apoiu másimu ba kankru susun nian tanba ita hatene katak saúde ne’e inkluzivu maske ida-ne’e hanesan Klínika rasteriu kankru serviks maibé ita hakarak ne’e saúde inkluzivu la’ós atu inan ida mai hetan de’it detensaun sedu ba kankru serviks maibé ita mós halo tan detensaun ba kankru susun,” Marilia da Conceiçao Ferreira informa.
Nia dehan, durante ne’e nia la’ós apoiu loos ba Fundasaun Alola maibe oinsá atu nia hamutuk ho klínika Vera Crúz ho pesoál saúde ne’ebé mak atu halo kolaborasaun di’ak.
“Ita halo kolaborasaun di’ak, atu nune’e bele halo detensaun sedu ba kankru mamae no kankru serviks ne’ebé vizita ne’e importante tebes. Ba oin, ita sei halo tan liña kordenasaun oinsá ita atu hametin ne’ebé mak iha, atu nune’e servisu sira-ne’ebé mak iha la’ós de’it iha Munisípiu Dili de’it. Ita hakarak lori ida-ne’e ba área rurál no ba feto vulneravel ne’ebé mak hakarak asesu ba rasteriu kankru serviks no kankru mamae,” nia esplika.
Nia informa kankru serviks ba iha idade hahú husi 30 to’o 49, no agora klínika Vera-Cruz mós hetan apoiu maximu husi EPICC no UNFPA ne’ebé mak durante ne’e apoiu tékniku no apoiu fundus ba klínika Vera-Cruz nune’e halo rasteriu ba Munisípiu no área rurais sira.
“Iha ita nia klínika horseik Komemorasaun loron aniversariu tinan ida ona, iha 27 Marsu horisehik no totál inan ida-ne’ebé elezivel mai iha ita-nia Sentru Saúde Internamentu Vera Krúz, hamutuk 1.762 ne’ebé mak halo teste. Hirak ne’e, ida hetan poitivu husi virus HPV hamutuk 266 no ida-ne’ebé mak halo ona tratamentu hamutuk 164 sira seluk ne’e seidauk halo tratamentu. Ita sei komunika no iha prosesu tanba dalaruma ita telefone sira, maibé ita agradese ita-nia sistema ne’e agora di’ak loos,” nia dehan.
Sistema ne’e la’ós komunika maibé rezultadu husi laboratóriu sai ona automatikamente tama ona iha sira-nia telefone hatudu rezultadu pozitivu ka negative, karik pozitivu mak sira diretamente mai iha ona iha klínika.
Maibé agora prosesu hela dalaruma keta sira-ne’ebé mak seidauk hetan dalaruma seidauk loke telefone ka seidauk iha internet ne’ebé mak di’ak, atu nune’e bele asesu ba sira-nia rezultadu ba iha sira-nia telemovel ne’ebé mak iha.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
