DILI, 13 abríl 2026 (TATOLI) — Diplomata Timor-Leste, Joaquim da Fonseca, fó sai nia razaun tanba saida mak nia hetan selesaun nu’udar Prezidente Komisaun Lia-loos no Rekonsiliasaun (TRC) iha Fiji, tanba haree ba nia istória naruk iha rekonsiliasaun, harii pás, no justisa tranzitória.
Iha entrevista eskluziva ho TATOLI ho títulu Kontribuisaun Timor-Leste nian ba Komisaun Lia-loos no Rekonsiliasaun iha Fiji, Embaixadór Joaquim da Fonseca nia Misaun nu’udar Prezidente Komisaun Lia-loos no Rekonsiliasaun Fiji (FTRC,sigla inglés), nia esplika katak nia prosesu nomeasaun hahú ho pedidu ida husi Governu Fiji nian atu lidera Nasaun Unida hodi hetan direitu komisaun.
Tuir nia, hafoin ne’e ONU iha Fiji kontaktu ho eis-Prezidente Komisaun Verdade no Rekonsiliasaun Timor-Leste (CAVR), Aniceto Guterres, hafoin ne’e rekomenda nia nu’udar kandidatu. Hafoin konsulta ho ofisiál superiór ONU nian balun ne’ebé servisu ona iha Timor-Leste, hanesan Ian Martin, no sira ne’ebé hatene kona-ba prosesu rekonsiliasaun nasaun nian, ikusmai Governu Fiji deside konvida nia atu lidera sira-nia komisaun ne’e.
“Sira haree ba ami-nia esperiénsia iha Timor-Leste, inklui ami-nia envolvimentu hodi rezolve krize 2006, prosesu dame pós-independénsia, no ami-nia kontribuisaun hodi implementa rekomendasaun sira CAVR nian kona-ba rekonsiliasaun nasionál”, Joaquim Fonseca esplika eskluziva ba TATOLI.
Nia hatutan tan katak, ninia antesedente hanesan diplomata no eis-embaixadór, envolve iha prosesu negosiasaun internasionál oioin, inklui negosiasaun fronteira marítima, sai hanesan fatór importante iha konsiderasaun.
Joaquim fó sai katak prosesu selesaun ne’e la’ós hala’o liuhusi ezame diretu, maibé liuhusi avaliasaun ba kandidatu nia dokumentu no preparasaun. Husu ba nia atu hatama Curriculum Vitae (CV) no hatán ba pergunta prinsipál tolu kona-ba nia vontade atu serbisu nu’udar komisáriu, lidera komisaun, no serbisu iha Fiji durante tinan ida.
“Hafoin konsiderasaun ho kuidadu, ha’u fó resposta pozitivu ba pergunta tolu ne’e hotu,” nia hateten.
Nomeasaun ofisiál ne’e halo iha fulan-Novembru 2025 hosi Prezidente Fiji nian, maibé nia foin hahú nia knaar sira iha Janeiru 2026 hafoin feriadu sira Natál no Tinan Foun nian.
Joaquim haktuir katak, ninia motivasaun atu simu pozisaun ne’e dudu hosi hakarak ida atu hatudu Timor-Leste nia kontribuisaun sira iha nível internasionál, partikularmente iha ámbitu dame nian.
“Hanesan nasaun ki’ik ida, ami tenki halo buat ruma. Ami hakarak hatudu katak Timor-Leste la’ós de’it koñesidu hanesan nasaun ida-ne’ebé hasoru konflitu, maibé iha mós kapasidade hodi kontribui ba dame mundiál”, nia hateten.
Nia haree konfiansa ne’ebé tau iha Fiji, nu’udar oportunidade importante atu harii Timor-Leste nia imajen pozitivu iha nivel internasionál.
Kona-ba situasaun iha Fiji, Fonseca esplika katak nasaun ne’e daudaun hetan kalma relativu hafoin eleisaun jerál 2022, maski iha istória naruk kona-ba konflitu polítiku, inklui golpe militár iha 1987, 2000, no 2006.
Nia hateten katak konflitu, refere la’ós akontese de’it ba kapitál, Suva, maibé alarga to’o área interiór sira, hodi hamosu tensaun sira entre ema indijina fijianu sira no sira ne’ebé ho orijen indianu. Husi situasaun ne’e ema Fiji Indianu barak mka halo migrasaun ba nasaun sira seluk hanesan Austrália, Nova Zelándia, no Estadu Unidu.
“Deskonfiansa entre povu sira sai nafatin hanesan dezafiu ida, tanba ne’e maka Governu fijianu atual haree importánsia hodi hahú prosesu rekonsiliasaun nasionál ida”, nia esplika.
Nia hatutan tan katak, inisiativa atu harii TRC ne’e hahú hosi atuál Primeiru-Ministru Fiji nian, ne’ebé envolve iha golpe Estadu 1987 no hafoin ne’e fila fali ba podér liuhusi prosesu demokrátiku.
Joaquim hetan pose nu’udar Prezidente ba Komisaun Lia-loos no Rekonsiliasaun Fiji nian iha loron 29 Janeiru 2026, hosi Prezidente Fiji nian, Ratu Naiqama Lalabalavu, iha Palásiu Estadu.
Joaquim la serbisu mesak, maibé akompaña hosi komisáriu lokál na’in haat: eis-Juiz Tribunál Supremu Sekove Naqiolevu, espesialista jéneru no treinadór lideransa Ana Laqeretabua, asesora direitus umanus no espesialista komunikasaun Rachna Nadu, no Kapitaun Forsa Aérea Fiji nian ne’ebé reformadu Dajendra Dajendra.
Nu’udar diplomata seniór, Fonseca lori esperiénsia liu tinan-20 iha rekonsiliasaun, harii pás, direitus umanus, no justisa pós-konflitu iha nasaun oioin.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
