DILI, 14 Abril 2026 (TATOLI)—Prezidente Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA (INCSIDA), Daniel Marçal, hateten atu Kombate transmisaun moras HIV-SIDA iha Timor-Leste mak Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA servisu hamutuk ho Universidade da Paz halo sensibilizasaun no fó informasaun ba estudante hamutuk 150 husi fakuldade Saúde Públika kona-ba moras HIV-SIDA.
“Atu kria fatin ida importante mak ita hakarak luta atu kombate lais, hodi nune’e HIV labele hela kle’ur iha ita-nia isin,” Daniel Marçal hateten ba estudante sira iha salaun UNPAZ, ohin.
Bainhira HIV hela kle’ur iha ema-nia isin posibilidade nakfila ba SIDA ne’e bele husik hela vida, tanba ne’e hotu-hotu koopera hamutuk ho universidade sira no saúde sira mai hodi hasai raan, tanba ne’e husu ba estudante sira ho voluntáriu atu bele hasai raan.
“Ema barak mak mate lakohi ba teste raan, hodi hatene sira nia moras. HIV ne’e sei bele rekupera maibé tama SIDA ne’e la fasil atu rekupera. Tanba ita moras HIV-SIDA no moras ona iha SIDA la fasil atu rekupera fali ba HIV. Ita bele dehan sei rekupera maibé nia lakohi tratamentu mak sei laiha rekupera, tanba iha HIV ita hemu ai-moruk oin ida de’it tama ona SIDA ita hemu ai-moruk barak no oioin,” nia dehan.
Tanba ne’e, husu ba komunidade atu ba hasai raan hodi bele hatene sira iha moras HIV-SIDA ka la’e, detekta antes atu nune’e labele kona SIDA.
“Ai-moruk ita-nia Governu preparadu ona, tanba ne’e Ministériu Saúde sira tau ona iha postu saúde sira no balun to’o ona iha suku. Maibé, ha’u la aseita fasilidade saúde sira balun lori tuir ai-moruk ba ema-ne’ebé mak moras HIV-SIDA,” nia hateten.
Nia haktuir, presiza responsabilidade ba ema ida-idak nia an rasik, tanba ne’e mak fasilidade sira lalika lori tuir ai-moruk ba komunidade ne’ebé afeta ba moras HIV-SIDA.
“Di’ak-liu ema ida-idak tenke iha responsabilidade ba nia an hanesan mós moras sira seluk. Nune’e mak ha’u apela ba komunidade ne’ebé mak oras ne’e hemu ai-moruk labele hein ema lori tuir ai-moruk ba ita-boot sira, tanba iha fatin balun sira halo hanesan ne’e, maibé ha’u hanoin hanesan ne’e ladi’ak, tanba orsida ita-nia pasiente ne’e hein fali sira husi saúde mak lori ba. Tanba ai-moruk ne’e la hemu loron ida, nia sei fó multiplikasaun virus HIV iha ita-nia isin ne’e prigozu liu,” nia dehan.
Nia haktuir, sira-ne’ebé mak drop-out, primeiru tanba mai halo teste tiha depois pozitivu hotu halai lakon tiha no ema kontaktu la di’ak, segundu mak sira hemu ai-moruk maibé ai-moruk ne’e reasaun la di’ak ba nia saúde.
“Ita komunika ho sentru saúde maibé ba fali konsumu ai-moruk tradisionál, depois ai-moruk hotu maibé hein fali pesoál saúde sira mak tenke lori ba. Tanba ne’e, hemu ai-moruk la teratur, sira fiar liu ba ai-moruk ne’ebé mak ema faan iha online hanesan herbal sira. Informasaun mitos sira-ne’e mak halo ita-nia maluk barak mak lakon husi lista tratamentu, tanba ne’e mak agora ema barak mak kona moras HIV. Ema barak mak ba teste raan kazu SIDA sei labarak, tanba ne’e susesu ida ba institutu nasional kombate HIV-SIDA,” nia hateten.
Vise Reitora Estudantil iha Universidade da Paz, Felisbela Amaral, hateten ema hotu-hotu hatene katak moras HIV-SIDA ne’e hanesan moras ne’ebé mak perigozu tebes ba ema-nia vida, tanba primeiru ne’e ema hotu-hotu sente di’ak de’it maibé ikus sente todan ba umanidade.
“Ita hotu hatene katak HIV-SIDA ne’e moras ne’ebé perigu ba ema nia vida. Tanba ne’e mak ami agradese tebes husi parte Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA bele mai fó ona informasaun ba ami-nia estudante sira,” Vise Reitora Estudantil iha Universidade da Paz ne’e hateten.
Nia dehan, ba sira-ne’ebé mak ohin loron iha ne’e husu atu aproveita didi’ak atu nune’e bele sai fali matan-tilun-ibun ba sira-nia maluk sira seluk ne’ebé mak seidauk hatene saida mak moras HIV-SIDA.
“Tanba ne’e, ita-nia vizaun no misaun sira nafatin organiza an fó informasaun ba estudante no sosiadade sira hotu, liuliu iha área saúde. Nune’e, ohin loron, ita hotu preokupa invazaun sira ne’ebé mak invade iha ita-nia isin no ita-nia imunidade fraku no afeta ba mortalidade. Ho ida-ne’e mak ohin loron ami hanoin ba foinsa’e sira mak esperansa ba futuru ida-ne’e mak asosiasaun antigu alunu UNPAZ,” nia dehan.
Tanba ne’e mak ohin loron marka prezensa Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA mai, halo sensibilizaun no informasaun ba foinsa’e sira hotu, hodi prevene risku ba ema ida-idak nia vida.
“Ohin, ita ko’alia kona-ba virus HIV-SIDA husu ba estudante sira atu bele rona didi’ak atu bele halo tuir no prevene moras sira liuhusi relasaun seksuál,” nia dehan.
Reprezentante estudante husi Fakuldade Saúde Públika iha Universidade da Paz, Novelia Cardoso Pereira, hato’o agradesimentu tebes ba Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA, tanba bele mai fo ona informasaun ne’ebé mak ligadu ho moras HIV-SIDA nian.
“Hanesan estudante, ami mós presiza rona informasaun ne’ebé institutu sira halo, tanba ami estudante barak mak seidauk hatene moras HIV-SIDA. Ami mós orgullu ba Universidade da Paz ne’ebé mak halo komitmentu ho Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA bele mai fo informasaun ba ami,” Novelia Cardoso Pereira hateten.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
