DILI, 20 Abríl 2026 (TATOLI) – Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, vizita Família Lurdes Menezes ne’ebé lokaliza iha área Praia dos Coqueiros, aldeia Metin III, suku Bebonuk ho husu lala’ok rai ne’ebé disputadu ne’e liga ho desizaun Tribunál Rekursu.
Nune’e Xefe Governu ba iha Lurdes Menezes nia fatin tiha segunda (20/4) maizumenus tuku 11:00 ne’e no simu direta husi Lurdes Menezes no família sira.
Xanana esplika, objetivu nia mai iha Lurdes Menezes nian rezidénsia tanba konvida husi Lurdes Menezes liga ho desizaun Tribunál Rekursu.
“Foin dadaun Tribunál fó-sai ona katak fó tempu ba Ama (Lurdes Menezes) atu sai ona, sira (Tribunál) mai ho forsa ho hasai tiha no hamoos tiha fatin ne’e. Tanba ida-ne’e ne’e mak ha’u mós mai,” Xanana Gusmao ba jornalista sira iha nia intervensaun bainhira vizita Lurdes Menezes nia Rezidénsia iha Praia dos Coqueiros, segunda, ohin.
Xanana hateten, tuir informasaun ne’ebé iha kona-ba nia iha rai ne’ebé disputa daudaun ne’e família Lurdes Menezes okupadu hosi nia aman kedan hahú iha tinan-1978 hahú halo natar hodi sustenta nia família ninee nia oan Lurdes Menezes mós forma família no agora iha ona oan no be oan, maibé ida-ne’e iha ema mai reklama katak rai ne’e ninian.
“Agora ha’u rona katak iha ne’e iha problema nune’e, ha’u la’ós ema ne’e nia família sira ne’e ema Fatubesi Ermera ha’u Jerman (Jerasaun Manatutu) ha’u laiha relasaun família ho nia, ha’u mosu iha problema sira ne’e tanba ha’u haree katak Justisa la’o ladiak, la defende povu defende mak ema iha osan”, nia dehan.
Xefe Governu ne’e dehan, rai ne’ebé agora familia Lurdes Menezes hela ne’e rai ne’e ema la hela, rai fuik ida.
Maibé, iha 2014 iha ema balun reklama iha Tribunál Dili katak estatutu rai ne’e katak rai pertense ba sira- nia uzu propriedade, maibé iha prosesu Judisiál ne’e iha 2025 família Lurdes Menezes manán dalan rua no manan rekursu dalan ida ita Tribunál Rekursu katak Tribunál entrega rai ne’e ba Lurdes Menezes nia mak na’in ba rai ne’e.
“Maibé iha señor ida ba hatama rekursu iha Tribunál Rekursu nune’e iha janeiru tinan ne’e Tribunál Rekursu deside fali anula tiha prosesu sira uluk nia ne’e hodi afavór ba fali Saleha Alkatiri”, nia haktuir.
Xefe Governu lamenta tanba Saleha Alkatiri ne’e nudar rai ne’e na’in, maibé kle’ur ona hela iha Indonézia nia iha de’it sertifikadu hak guna bangunan maibé sertifikadu hak guna bangunan ne’ebé uluk Governu atribui ba nia ne’e espira ona iha 2011 no rai ne’ebé Lurdes Menezes okupa nia fa’an ba fali nia família ida Indonézia hola ema TNI ho valór $400.000 nune’e Tribunál haree de’it ba sertifikadu ne’e hodi halo desizaun ba atribui rai ne’e ba Soleha Alkatiri.
Xanana hateten, tuir loloos buat sira ne’e labele, ema ne’ebé hela kle’ur ona Indonézia nunka mai no nia uza de’it sertifikadu hak guna bangunan ne’ebé espira ona iha tinan-2011 mak nia dehan rai ne’e nian; ne’e labele.
Atuál primeiru-ministru ne’e fundamenta katak ema ne’ebé hela de’it iha Indonézia ho tempu-naruk no na iha fali iha ne’e labele piór liu nia fa’an rai ho osan $400.0000 ho sertifikadu hak guna bangunan ne’e labele.
“Tanba ida-ne’e mak Ama bolu ha’u mai ne’e dehan Tribunál fó prazu ba sira loron rua kotuk ba imi sai ona, lae ha’u lori forsa ba hodi duni imi. La hatene bainhira sira to’o mai iha forsa bolu ha’u mai. Ha’u la defende ama tanba Ama ne’e Laklubar ka Laklo maibé tanba nia ema Timoroan”, nia afirma.
Xanana esplika, tuir ita-nia lei direitu uzu kampiuan ne’e se mak hela iha rai pedasuk ida to’o tinan tolu 30 nia iha direitu otomátikamente ba rai-pedasuk ida.
“Direitu ida ne’e Ama (Lurdes Menezes) prienxe. Hela iha ne’e permante tinan-30 la’ós ba hela pois ba tiha mai hela fali, labele. Ne’eduni, Tribunál ba tenke rekoñese. Tanba ne’e ho baze ba ida-ne’e Tribunál Dili dala tolu afavór ba Lurdes Menezes katak la rekoñese rai ne’e pertense ba Ama Lurdes”, nia dehan.
Xanana dehan, Tribunál Rekursu mós haree ba lei direitu uzu kampiuan ne’e ne’e mós afavór ba Lurdes katak rai ne’e nia mak iha direitu.
“Maibé desizaun ida-ne’ebé foin dadaun anula tiha desizaun antes ne’e tanba de’it sertifikadu hak guna bangunan hodi favór ba señor ida-ne’e la’o kuaze biasa maibé biasa luar”,
Nia mós preukupa juíz sira desizaun ne’ebé la haree, tetu, katak kuandu atu hola rai ho osan montante $ 5.000 tenke iha akordu husi Notariadu ne’ebé Notariadu rasik mak asina.
“Ita admira mak ida-ne’e señor ne’e sosa rai ba nia prima ho valór $400.000 laiha asinatura husi Notariadu no momentu nia aprezenta ba Tribunál hakerek ho liman de’it ne’e mós Tribunál fiar. Lahatene dala ruma Juíz sira kole dala ruma sira servisu barak, sira kole la haree ida-ne’e. Tanba ne’e ha’u mai atu bolu atensaun de’it ba justisa katak se Justisa nune’e nafatin povu atu moris oinsá atu fiar oinsá”, nia espresa.
Primeiru-Ministru Xanana Gusmão hateten, “Ha’u sei mai fali iha ne’e hodi defende família ne’e kuandu sira (Tribunál) mai hasai forsa obrigatóriu”.
Iha fatin hanesan, Lurdes Menezes, hateten, razaun konvida Primeiru-Ministru Xanana Gusmão mai iha nia rezidénsia ne’e atu mai rona problema disputa rai ne’ebé nia hasoru ema boot nune’e, Primeiru Ministru bele halo intervensaun ba buat balun.
“Ha’u maka dala tolu ba kazu ne’e depois Doutora Soraya ne’e hasa’e rekursu ba Tribunál Rekursu hodi anulasaun ba ha’u nia desizaun neeb ha’u manán. No, sira Tribunál haruka surat ezekusaun ne’e atu hamamuk fatin ne’e ne’e mak ha’u forsa la too mak ha’u ba bolu Avo (Xanana) hodi ajuda hodi fó hatene avo lalais tanba ha’u ema boot iha kotuk laiha entaun ha’u tenke ba bolu nia para ajuda ha’u haree ida-ne’e, buat hothotu ha’u hato’o hotu ona ba avo”, nia dehan.
Pozisaun Eis-Primeiru-Ministru Marí Alkatiri kona-ba disputa
Antigu Primeiru-Ministru Marí Bim Amude Alkatiri hato’o posizaun relasiona ho disputa rai ho familia Lurdes Menezes ne’ebé lokaliza iha área Praia dos Cuqueiros aldeia Metin III Suku Bebonuk Postu Administrativu Dom Aleixo Munisípiu Dili.
Marí Alkatiri dehan, desizaun judisiál ida-ne’ebé konfirma ona hosi instánsia rua (Tribunál Primeira Instánsia no Tribunál Rekursu) mak nu’udar aplikasaun lei nian no tenke hetan kumprimentu obrigatóriu. Ida-ne’e la’ós nu’udar opiniaun ida ka buat ruma ne’ebé bele negosia iha rede sosiál sira.
“Ema ne’ebe ezekutadu uza hela media sosiál sira hodi hatudu ba públiku katak nia lakohi kumpri desizaun judisiál ida-ne’ebé konfirma ona iha primeira no segunda instánsia. Desizaun ida-ne’e rekoñese direitu lejítimu propriedade nian hosi Mari Bim Amude Alkatiri”, nia hato’o iha komunikadu ne’ebé TATOLI asesu segunda ohin.
Marí Alkatiri esplika, Tribunál determina ona katak bele uza forsa polisiál hodi garante kumprimentu ba desizaun ne’e, ne’ebé lei ezije katak tenke kumpri iha tempu lais liu.
Nia akresenta, kontestu ida-ne’e, kritikavel tebes katak membru ida-ne’ebé hala’o hela funsaun públika, ne’ebé halo juramentu ona atu respeita Konstituisaun, ikus halo deklarasaun públika ne’ebé kria konfuzaun sosiál no koko atu hatuun no hamenus kredibilidade Tribunál sira-nian, ne’ebé loloos nu’udar órgaun independente no fundamentál ba demokrasia.
“Importante atu husu objetivu saida husi tentativa atu hafraku konfiansa ba órgaun soberania ida no atu dezvia atensaun públiku nian. Tempu mak sei bele esplika ida-ne’e ho klaru”, nia dehan.
Marí Alkatiri énfaze, maske nune’e, dever atu respeita no kumpri Konstituisaun la’ós opsionál. Bainhira la kumpri dever sira-ne’e bele hamosu konsekuénsia jurídika, polítika no morál sira.
Nia dehan, prosesu relasiona ho kazu ida-ne’e naruk tebes no respeita ona meiu legál hotu-hotu iha faze ida-idak.
“Mari Bim Amude Alkatiri sempre fó fiar ba tribunál sira, independente husi desizaun saida de’it, tanba nia fiar katak sistema judisiál timoroan nian nu’udar sistema independente no la simu presaun esternu. No, nia kontinua fiar ba ida-ne’e”, nia realsa.
Mari konsidera desizaun judisiál ida-ne’ebé konfirma ona hosi instánsia rua (Tribunal Primeira Instánsia no Tribunál Rekursu mak nu’udar aplikasaun lei nian no tenke hetan kumprimentu obrigatóriu. Ida-ne’e la’ós nu’udar opiniaun ida ka buat ruma ne’ebé bele negosia iha rede sosiál sira.
“Ema ne’ebe ezekutadu uza hela media sosiál sira hodi hatudu ba públiku katak nia lakohi kumpri desizaun judisiál ida-ne’ebé konfirma ona iha primeira no segunda instánsia. Desizaun ida-ne’e rekoñese direitu lejítimu propriedade nian husi Marí Bim Amude Alkatiri”, nia dehan.
Tuir nia katak, Tribunál determina ona katak bele uza forsa polisiál hodi garante kumprimentu ba desizaun ne’e, ne’ebé lei ezije katak tenke kumpri iha tempu lais liu.
Mari fundamenta, iha kontestu ida-ne’e, kritikável tebes katak membru ida ne’ebé hala’o hela funsaun públika, ne’ebé halo juramentu ona atu respeita Konstituisaun, ikus halo deklarasaun públika ne’ebé kria konfuzaun sosiál no koko atu hatun no hamenus kredibilidade tribunál sira-nian, ne’ebé lolos nudar orgaun independente no fundamentál ba demokrasia.
Importante atu husu objetivu saida husi tentativa atu hamfraku konfiansa ba órgaun soberania ida no atu desvia atensaun públiku nian. Tempu mak sei bele esplika ida-ne’e ho klaru.
Maske nune’e, Marí Alkatiri hateten, dever atu respeita no kumpri Konstituisaun la’ós opsionál. Bainhira la kumpri dever sira-ne’e bele hamosu konsekuénsia jurídika, polítika no morál sira.
“Prosesu relasiona ho kazu ida-ne’e naruk tebes no respeita ona meiu legál hotu-hotu iha faze ida-idak. Dr Mari Bim Amude Alkatiri sempre fó fiar ba tribunál sira, independente husi desizaun saida de’it, tanba nia fiar katak sistema judisiál timoroan nian nu’udar sistema independente no la simu presaun esternu. No nia kontinua fiar ba ida-ne’e”, nia dehan.
Jornalista: Natalino Costa
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
