Ministra Dulce promete hadi’a kondisaun profesór no ezije disiplina iha sala-aula

DILI, 27 Outubru 2026 (TATOLI)—Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, promete atu hametin dignidade profisaun dosente nian no hadi’a kondisaun serbisu profesór sira iha Timor-Leste. Kompromisu ne’e sei implementa liuhosi medida iha área infraestrutura, saúde, rekrutamentu, dezenvolvimentu profisionál, kurríkulu no materiál didátiku.
Promesa ne’e hato’o iha selebrasaun Loron Mundiál Profesór 2026, ne’ebé Ministériu Edukasaun (ME) organiza hamutuk ho profesór sira husi territóriu tomak, iha Institutu Nasionál Formasaun Dosente no Profisionál Edukasaun (INFORDEPE), Dili, Tersa ne’e. Selebrasaun ne’e uza tema “Hamriik ho Profesór Sira: Tinan 60 hodi Proteje Profisaun, Promove Estatutu no Forma Ita-nia Futuru”.

Tema ne’e enfatiza importánsia atu proteje direitu profesór sira, hadi’a kondisaun serbisu, rezolve problema falta profesór no responde ba dezafiu modernu, inklui transformasaun dijitál no mudansa klimátika.
Ministra Dulce de Jesus Soares subliña katak profesór sira iha responsabilidade boot atu garante aprendizajen estudante sira-nian. Tanba ne’e, nia husu ba profesór hotu atu to’o eskola tuir oras, fó aula durante tempu tomak no hala’o sira-nia kna’ar ho responsabilidade no dedikasaun.
Nia esplika katak pontualidade no serbisu ho responsabilidade bele sai ezemplu di’ak ba estudante sira, ne’ebé mak sai futuru nasaun nian. Ho nune’e, profesór sira bele hametin dignidade profisaun rasik no hatudu ba inan-aman no komunidade katak hanorin mak profisaun ida-ne’ebé nobre.
“Restaura dignidade profisaun dosente nian signifika katak profesór hotu-hotu, hosi pré-eskolár to’o ensinu tékniku-vokasionál, hosi área remota to’o sentru urbanu, bele tama iha sala-aula ho konfiansa no orgullu. Sosiedade tenke rekoñese lia-loos simples ida: se laiha profesór, laiha profisaun seluk mak eziste, hanesan médiku, enjeñeiru, advogadu ka sientista,” ministra dehan iha nia diskursu.
Nia mós enfatiza katak profesór sira tenke prepara lisaun ho di’ak, hadomi estudante sira, kria métodu aprendizajen ne’ebé ativu no diferensiadu, fó aula reforsu ba estudante sira-ne’ebé presiza no komunika ho inan-aman atu garante katak estudante idaidak hetan oportunidade atu aprende.
Ministra afirma katak ME sei kontinua fó apoiu ba profesór sira liuhosi área prioridade lima, mak infraestrutura no ambiente seguru; saúde no bem-estar; rekrutamentu profesór; dezenvolvimentu profisionál; no kurríkulu no materiál didátiku.
Infraestrutura no ambiente eskola
Iha área infraestrutura, ME sei buka dalan atu aselera konstrusaun sala-aula. Ministra hatete katak, se Parlamentu Nasionál aprova orsamentu iha fulan oin, montante millaun US$8 sei aloka diretamente ba konstrusaun sala-aula, laboratóriu no rezidénsia profesór.
Governu sei lansa mós programa komprensivu atu hadi’a no repara edifísiu eskola sira, hodi garante katak eskola iha territóriu tomak iha infraestrutura bázika, inklui revestimentu kuak, forru no pintura foun.
Saúde no bem-estar profesór
Iha área saúde no bem-estar, ministra konsidera saúde profesór sira-nian nu’udár asuntu importante, tanba profesór balun enfrenta problema saúde, inklui moras stroke, raan-midar no moras seluk.
“Tanba ne’e, ME sei halo parseria ho Ministériu Saúde atu fó prioridade ba ezame médiku profesór sira-nian, inklui rastreiu saúde ba estudante. Apoiu ne’e sei inklui fornesimentu ókulu, aparellu rona no ai-moruk,” nia dehan.
Ba profesór sira-ne’ebé sofre moras grave no presiza tempu naruk atu kura, ME sei serbisu hamutuk ho Institutu Nasionál Seguransa Sosiál (INSS) atu asegura katak sira hetan avaliasaun husi Junta Médika no opsaun reforma sedu ho dignidade. Medida ne’e mós atu loke oportunidade ba rekrutamentu profesór foun.
Dezenvolvimentu profisionál no teknolojia
Iha área dezenvolvimentu profisionál, formasaun ba profesór sei muda ba apoiu ne’ebé espesífiku no prátiku liuhosi Grupu Traballu Profesór (GTP), ko-ensinu no rekursu virtuál.
Tinan oin, ME sei distribui pakote báziku Teknolojia Informasaun no Komunikasaun (TIK), ne’ebé inklui komputadór portátil, projetór no enerjia solár ba eskola sira. Ministériu sei implementa mós Kuadru Kompeténsia Profesór foun atu estrutura progresu karreira ho justu no liga ho dezenvolvimentu profisionál.
Kurríkulu no materiál didátiku
Enkuantu iha área kurríkulu no materiál didátiku, ministra relata katak ME haree ona melloramentu iha literasia no numerasia iha siklu dahuluk, aula dinámika iha 7.º ano no aprendizajen bazeia ba projetu.
ME mós hala’o revizaun ba kurríkulu ensinu sekundáriu atu asegura implementasaun ne’ebé armonioza to’o 2029.
Ministra afirma katak, maski hanorin la’ós serbisu fásil, profisaun ne’e mak vokasaun ne’ebé ezijente no importante ba futuru nasaun nian. Nia rekoñese sakrifísiu profesór sira-nian, inklui viajen dook, difikuldade atu hetan hela-fatin iha postu administrativu remotu no falta ekipamentu apropriadu.
Maski hasoru dezafiu hirak-ne’e, ME promete sei kontinua defende iha nivel aas liu Governu nian atu hetan rekursu, remunerasaun justa no apoiu ne’ebé profesór sira merese.
Nia mós subliña katak transformasaun dijitál no mudansa ekonómika iha mundu ezije profesór sira atu adopta metodolojia moderna no kriativa, hodi prepara foin-sa’e Timor-Leste atu kompete iha nivel globál.
Maski nune’e, inovasaun iha edukasaun labele halo Timor-Leste lakon identidade kulturál, istórika no nasionál. Tanba ne’e, transformasaun edukasionál tenke metin iha kultura, istória no valór timoroan, hanesan solidariedade, respeitu ba katuas-ferik sira no orgullu ba patrimóniu nasionál.
Rezidénsia no seguransa ba profesór no estudante
Iha sorin seluk, Diretór Eskola Bázika Sentru (EBC-sigla portugeza) Daralau, Manuel Soares da Silva, konsidera selebrasaun Loron Mundiál Profesór ba da-60 iha Timor-Leste nu’udár momentu importante atu rekoñese papél profesór sira-nian ba nasaun.
“Loron ida-ne’e sai istóriku, fundamental liuliu ba manorin hotu-hotu, hosi nivel pré-eskolár to’o universitáriu,” nia tenik.
Manuel Soares da Silva husu ba ME atu harii rezidénsia ba profesór sira, tanba profesór barak hela dook husi eskola ne’ebé sira hanorin. Nia mós husu atu hametin seguransa iha eskola hodi proteje estudante sira no fasilidade edukasionál.
Aleinde ne’e, profesora Juliana Mira afirma katak profesór sira sei kontinua hala’o kna’ar ho responsabilidade no pontualidade, hadomi estudante sira, liuliu sira-ne’ebé enfrenta difikuldade iha aprendizajen.
Nia subliña katak profesór sira tenke kontinua fó apoiu no hametin motivasaun estudante sira-nian atu hadi’a rezultadu aprendizajen.
Juliana Mira mós rekoñese katak, maski Loron Mundiál Profesór atinje ona tinan 60, eskola barak sei enfrenta problema infraestrutura no falta profesór.
“Tanba ne’e mak ami sujere nafatin ba Ministériu Edukasaun atu tau-matan ba eskola hotu-hotu iha territóriu tomak,” nia afirma.
Ministra preokupa profesór falta iha sala aula
Iha parte seluk, Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, hato’o preokupasaun kona-ba profesór sira-ne’ebé falta iha sala aula, tanba absénsia ne’e bele prejudika no afeta planu aula ba estudante sira.
“Ha’u apela ba profesór sira atu fó-atensaun ba responsabilidade profisionál, liuliu kona-ba prezensa iha sala-aula, tanba absénsia ne’ebé laiha justifikasaun bele afeta prosesu aprendizajen estudante sira,” ministra Dulce de Jesus dehan ba jornalista sira iha Salaun Ian Martin, Balide, Dili, Tersa ne’e.
Ministra ne’e hateten katak, bainhira profesór ida falta loron ida, matéria ne’ebé tenke hanorin iha loron ne’e bele la kumpre tuir planu aula. Se falta loron rua ka tolu, impaktu ba prosesu aprendizajen estudante sira sei aumenta.
“Ha’u husu ba profesór sira atu halo kompromisu hamutuk, hodi hala’o servisu ho di’ak liután, ho kuidadu, atensaun no paixiaun, tanba bainhira ita falta iha sala-aula, estudante sira mak hetan impaktu direta,” nia hatutan.
Nia mós husu ba profesór sira atu relata problema ne’ebé mosu iha eskola ba Ministériu Edukasaun liuhosi inspetór eskolár no superintendente, hodi enkamiña ba autoridade munisipál no nivel nasionál atu hetan solusaun.
“Tanba ha’u ho Sekretáriu Estadu Ensinu Sekundáriu Jerál no Tékniku-Vokasionál mós halo monitorizasaun ba eskola balun, no realidade ne’ebé ami hasoru mak manorin falta. Ami husu ba eskola atu fó informasaun kona-ba manorin ne’ebé falta, tanba ida-ne’e labele akontese. Bainhira manorin falta ka husu lisensa tanba razaun importante, tenke iha justifikasaun, labele falta de’it,” Dulce realsa.
Autoridade ne’e subliña katak objetivu husi apelu ne’e la’ós atu kria konflitu entre profesór sira no autoridade, maibé atu hametin disiplina, responsabilidade no kualidade ensinu iha eskola sira.
Nia apela ba inspetór eskolár no superintendente sira atu monitoriza prezensa profesór iha eskola, no relata kazu profesór ne’ebé falta ka abandona eskola ba diretór eskola, Diretór Servisu Edukasaun Munisipál no autoridade nasionál.
ME hametin disiplina no responsabilidade
Ministériu Edukasaun enkoraja inspetór eskolár, superintendente, diretór eskola no profesór sira atu hametin disiplina no responsabilidade iha implementasaun prosesu aprendizajen, liuliu liuhosi monitorizasaun ba prezensa profesór iha sala-aula.
ME konsidera katak prezensa no pontualidade profesór sira-nian iha prosesu aprendizajen importante atu garante estudante sira hetan edukasaun tuir kalendáriu eskola no kurríkulu ne’ebé estabelese ona.
Iha área monitorizasaun, inspetór eskolár no superintendente sira iha responsabilidade atu fiskaliza prezensa profesór iha sala aula no asegura katak atividade aprendizajen la’o tuir planu. Absénsia profesór ne’ebé laiha justifikasaun bele afeta estudante sira-nia prosesu aprendizajen.
ME mós apela ba sekretáriu estadu, diretór sira no profesór hotu atu hametin kompromisu, disiplina no kualidade servisu, hodi asegura katak estudante sira hetan prosesu aprendizajen ne’ebé di’ak no kontinua dezenvolve sira-nia kapasidade.
Iha biban hanesan, Diretór EBC Daralau, Manuel Soares da Silva, dehan katak preokupasaun ministra kona-ba profesór ne’ebé falta iha sala aula mak asuntu ne’ebé inspetór sira anota ona.
Nia mós rekoñese katak iha manorin ida ka rua ne’ebé dala barak komete erru hanesan, ho falta iha sala-aula, no inspetór eskolár anota ona kazu hirak-ne’e.
“Ami sempre hatene manorin ne’ebé falta iha sala-aula, tanba ami iha lista prezensa loroloron nian. Inspetór sira mós relata ba ami, tanba sira observa no vizita eskola loroloron. Ami fó ona avizu ba profesór sira-ne’ebé falta. Balun falta tanba moras, balun tanba hela-fatin dook,” nia dehan.
Kona-ba manorin sira-ne’ebé moras no hela dook husi eskola, nia rekomenda ba ME atu buka solusaun atu rezolve problema hirak-ne’e, tanba situasaun hirak-ne’e mós kontribui ba profesór sira-nia absénsia iha sala-aula.
Kontestu
Problema falta profesór no infraestrutura eskolár ne’ebé seidauk adekuada kontinua sai dezafiu ba setór edukasaun iha Timor-Leste. Iha 28 Fevereiru 2026, TATOLI relata katak Klase Paralelu Dugau, iha Aileu, enfrenta falta infraestrutura ne’ebé halo estudante sira tuur iha rai durante prosesu aprendizajen. Eskola ne’e iha estudante hamutuk 102 no profesór na’in-neen.
Iha Janeiru 2026, TATOLI mós relata katak funsionáriu edukasaun na’in-132 iha Bobonaru tama lista reforma obrigatória, ne’ebé hamosu preokupasaun kona-ba nesesidade atu substitui profesór sira-ne’ebé reformadu.
Problema hirak-ne’e hatudu katak hadi’a kualidade edukasaun presiza la’ós de’it hametin dixiplina no responsabilidade profesór sira-nian, maibé mós asegura disponibilidade rekursu umanu, infraestrutura no apoiu adekuadu ba eskola sira iha territóriu tomak.
Lee notísia relevante sira:
- Servisu Edukasaun Ainaru halo levantamentu rezolve falta infraestrutura iha Klase Paralelu Dugau
- Funsionáriu Edukasaun 132 iha Bobonaru tama lista reforma obrigatória
- OJE 2026: ME esforsu kria kondisaun hodi garante edukasaun ne’ebé kualidade
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

