DILI, 18 setembru 2023 (TATOLI)—Xefe bankada CNRT iha Parlamentu Nasionál (PN), Deputadu Duarte Nunes, hateten tempu ona presiza muda situasaun konfrontasaun polítika ka impase polítika ne’ebé akontese liu tiha ona atu iha rekonsiliasaun polítika iha PN, tanba povu baruk ona no hakarak mak dezenvolvimentu.
Notîsia Relevante: Ohin, PN realiza reuniaun plenária dahuluk ba lejislatura daneen
“Mai ita hatudu iha lejislatura daneen ida-ne’e, ita presiza muda situasaun konfrontasaun ba rekonsiliasaun. Ha’u ko’alia hanesan ne’e dala ruma tempu barak liu iha ne’e, ami sira-ne’ebé liu ona períodu barak, hakarak husu ita atu hateke ba oin. Povu mós baruk ona ho ita nia hahalok sira-ne’ebé sei la lori benefísiu ba povu ne’e rasik. Hanesan reprezentante povu, tuir loloos ita hotu hatene saida mak povu nia hakarak mak dezenvolvimentu. Povu nia hakarak mak mudansa ba nia moris,” nia hateten liuhosi intervensaun iha serimónia solene inísiu sesaun lejislativa dahuluk iha lejislatura daneen, iha sala plenária PN, segunda ne’e.
Nia dehan, sinál di’ak mosu ona iha períodu bainhira halo debate programa IX Governu konstituisionál hotu-hotu deklara aseita atu implementa programa IX Governu nian.
“Bele ka lae situasaun ne’e ita haki’ak to’o períodu nia rohan. Iha dezáfiu mai ita presiza iha korajen vontade polítika atu nafatin hamutuk hodi serbi no hadia rai Timor-Leste. Bankada deseja no espera katak, ita sei hamutuk nafatin atu osan fundu mina-rai hela uitoan uza ba dezenvolvimentu no mós buka fonte ne’ebé bele lori tan osan atu ita hamutuk serbi povu ida ne’e,” nia dehan.
Nune’e, bankada CNRT nia espetativa mak hamutuk muda imajen PN hodi buka solusaun ba halerik ne’ebé povu hato’o mai iha PN, nune’e lejislatura danen bele foti desizaun di’ak ruma ba lejislatura tuir mai ka ba jerasaun tuir mai
Vise Prezidente bankada PLP, Deputadu Helder Freitas “Kamarudin”, hteten presiza iha ajenda ne’ebé klaru ba polítika lejislasaun nian, hasees aan hosi tendénsia oioin hosi polítika partidária, presiza iha konsensu ba asuntu estratéjiku entre bankada boot sira liuliu bankada CNRT ho bankada FRETILIN.
Tanba iha pasadu, nia dehan, depuatdu sira-nia kompromisu ho Timor-Leste onra no enxe povu ho orgullu.
“Iha futuru, ita labele permite sai oin seluk. Sesaun lejislativa dahuluk ida-ne’ebé ohin solenemente hahú, bele sai momentu ida ba re-afirmasaun prinsípiu no valór demokrátiku ne’ebé ita hotu komunga. Maibé momentu ba renovasaun kompromisu polítiku ne’ebé ita asume ona ba defeza no salvaguarda funsionamentu Estatu nian, no dezenvolvimentu ekonómiku-sosiál. Tanba ne’e, ita sei laiha tempu hodi lakon ita-nia tempu. Timor tenke ba oin, Timor tenke moris di’ak,” nia hateten.
Vise Prezidente bankada KHUNTO, António Verdiál de Sousa, husu Deputadu 65 nu’udar reprezentante povu atu serbi povu tenke sai prioridade dahuluk hodi defende povu nia direitu, atu nafatin ko’alia no hafanu Governu hatán ba realidade ne’ebé povu enfrenta
Nia husu ba líder partidu polítiku hotu hodi lolo liman ba malu no ba órgaun ezekutiva atu hala’o komunikasaun di’ak no estabel ho órgaun lejislativa.
Xefe bankada PD, Deputadu António da Conceição ‘Kalohan’, hateten ohin PN hala’o abertura sesaun lejislativa dahuluk nu’udar aktu ida hodi afirma hikas funsionamentu órgaun ida-ne’e nian ba tinan lima mai.
“Ita hahú tiha ona funsionamentu órgaun ida-ne’e, ho aktu barak aprovasaun programa Governu, Orsamentu Retifikativu 2023 no aktu sira seluk,” nia hateten.
Hanesan órgaun lejislativu ita konsiente ba papel nu’udar órgaun konsertasaun polítika atu viabiliza no reforsa dezenvolvimentu nasionál nasaun nian, aktu ne’e demostra ona iha aprovasaun programa IX Governu Konstituisionál no Orsamentu Retifikativu 2023.
PD hanesan mós parte bankada Governu apresia sentidu Estadu ne’ebé demostra hosi bankada hotu ba inteerese nasionál dezenvolvimentu nasaun.
“Iha períodu ida-ne’e ita hotu sente hela impaktu krize ekonomika globál ne’ebé afeta hela mundu no mós afeta dadaun hela ita nia povu Timor-Leste sofre hela dadaun inflasaun ba sasán folin sira iha merkadu. Hanesan bankada Governu, PD hatene katak ita hotu presiza iha sensibilidade ba situasaun krize ida ne’e, nune’e ita hotu hala’o ita nia kna’ar apoiu Governu atu salva ita nia povu, tanba ita lao tiha ona PD só bele espera de’it ita nia unidade pensamentu atu ita hamutuk serbi ita nia povu, haminis buat at no haboot buat di’ak,” Nia hateten
Deputadu bankada FRETILIN, David Dias Ximenes ‘Mandati’, hateten iha inísia sesaun lejislativa dahuluk ne’e, nu’udar Deputadu ne’ebé reprezenta povu, hodi ne’e mai atu hamutuk diskute, diálogu ho forma di’ak servi povu, Estadu no nasaun ho nuansa foun, perspetiva foun no espetativa foun hodi kumpre ba dever no obrigasaun.
Enkuantu, antes tama ba deklarasaun hosi bankada parlamentár sira, Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, deklara abertura inísiu sesaun lejislativa dahuluk iha lejislatura daneen.
Iha abertura Prezidente PN, la hato’o diskusu ruma tanba la prepara foin fila hosi rai-li’ur, nune’e nia dezeja nafatin iha lejislatura ida-ne’e atu hamutuk oinsá serbi povu no nasaun Timor-Leste, no dezeja mós Deputadu sira atu susesu serbi kna’ar ne’ebé iha nu’udar reprezentante povu.
Tuir Rejimentu Parlamentu Nasionál (RPN) artigu 45 (Sesaun lejislativa) iha alínea 1, hateten sesaun lejislativa dura tinan ida, hahú iha 15 setembru no ramata iha 14 setembru iha tinan tuir mai.
Tuir konstituisaun repúblika artigu 92 ne’ebé define Parlamentu Nasionál mak órgaun soberania daruak ne’ebé reprezenta ema timoran tomak iha kbiit halo lei, fiskaliza no foti desizaun polítika.
Notîsia Relevante: PN aprova períodu normál funsionamentu sesaun lejislativa dahuluk
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes
