DILI, 27 juñu 2023 (TATOLI)—Parlamentu Nasionál (PN) liuhosi reuniaun plenária, tersa ne’e, aprova projetu deliberasaun númeru 2/VI- antesipasaun períodu normál funsionamentu sesaun lejislativa dahuluk iha lejislatura daneen.
Projetu deliberasaun ne’e aprova ho votu a-favór 41, kontra 22 no abstensaun 0, hodi nune’e rezolusaun ne’e pasa, mezmu nune’e iha diskusaun mosu pro no kontra entre bankada opozisaun FRETILIN ho bankada maiória parlamentár.
Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, hateten ho aprovasaun ne’e PN hahú nia funsionamentu normál hodi serbi povu.
“Ho razaun hanesan ohin ita-boot sira akompaña iha plenária tanba iha pro no kontra no konfirma iha votu. Maibé, iha situasaun hanesan ne’e tenke fila ba interpretasaun, iha 2017 mós akontese nune’e sira hateten tanba eleisaun antesipada. Depois halo ita hotu konfuzaun tanba ne’e mak ita haree maneira oinsá atu ita serbisu lalais hodi serbi povu ida-ne’e, povu lakohi hein,” nia hateten ba jornalista sira iha PN.
Nia hatutan, mezmu nune’e PN órgaun kolejiál, deputadu labele foti desizaun mesak, nune’e nia-parte iha plenária fó tempu barak tebes ba Deputadu sira atu diskute hodi debate ba asuntu ne’e.
“Tanba Deputadu bele foun ka tuan hotu-hotu iha instrumentu rua rejimentu ho konstituisaun, agora interpreta kabe ba background ida-idak nian, ne’ebé ha’u labele sai profesór iha ne’e, tanba ne’e ha’u fó tempu barak tebes ba bankada FRETILIN ho seluk hodi diskute,” nia hateten.
Nia apela, ita nasaun iha konstrusaun dezenvolvimentu Timor-Leste foin tinan 20 ne’ebé mak ladi’ak ita hadia no di’ak lao ba oin.
Nia hateten, ho aprovasaun projetu rezolusaun ne’e deside sesaun lejislativa hahú, iha atividade lubun nune’e tenke estabelese lai Parlamentu ne’e, ne’ebé meza no bankada sira estabelese ona, hein kompleta Komisaun espesializada permanente ho sira seluk tan.
“Ohin loron, ami deside sesaun lejislativa hahú. Ohin mós ha’u hato’o iha atividade lubun ida tenke estabelese tiha lai hanesan meza, bankada estabelese ona no iha atividade sira seluk ami tenke kompleta hodi hein programa Governu, orsamentu Retifikativu ho Orsamentu Jerál Estadu,” nia hateten.
Nia hatutan, OJE tenke mai iha 01 outubru tuir lei ne’ebé iha, nune’e hanesan nasaun normál
ne’ebé fila ba interpretasaun lakuna iha rejimentu nune’e loloos Deputadu antigu sira mak fó dalan.
“Tanba ne’e mak ohin ha’u hatete rejimentu mak ne’e ita la intende ho konstituisaun ita bele husu iha akollamentu Deputadu, tanba fatin mak ne’eba, tanba ami tama mai mós la dekor rejimentu ho konstituisaun. Ami ida-idak la’o ita haree artigu ne’ebé mak ita ko’alia tanba laiha ida doutór iha área ne’e,” nia dehan.
Xefe bankada FRETILIN, Deputadu Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, hateten nia parte vota kontra tanba dahuluk la presiza deliberasaun ida-ne’e ne’ebé prosesu hahú normá ohin tantu atu programa Governu no orsamentu retifikativu.
“Sa tan ka’er ba artigu 48 rejimentu PN dalan nakloke hela la presiza halo, la signifika ami atu trava prosesu sira, segundu ha’u vota kontra tanba deliberasaun ida -ne’e sei loke dalan ba Deputadu lejislatura dalimak ne’ebé la re-eleitu atu rekorre ba Tribunál atu husu indiminizasaun sira-nia saláriu to’o setembru,” nia dehan.
Nia dehan, hanesan Prezidente PN sesante iha lejislatura dalimak, nia parte la tauk konvoka uluk 22 juñu reuniaun dahuluk lejislatura daneen tanba ne’e Estadu mak asume.
“Se no kazu ema lori ba Tribunál, Tribunál fó direitu ba nia tanba ida-ne’e loke dalan ona, tanba lejislatura ne’e loloos termina iha 15 setembru, situasaun hanesan ne’e akontese tiha ona iha Portugál asembleia Repúblika aneisipa lejislatura hanesan ne’e. Sira-ne’ebé la re-eleitu, sira rekorre sira manán. Ita-nia konstituisaun ne’e hanesan uitoan ho Portugál,” nia hateten.
Deputadu Fretilin, Joaquim dos Santos, hateten tuir rejimentu atu altera períodu normal presiza dois terço 2/3, ho votu 43, nune’e projetu rezolusaun ne’e la prienxe.
Deputada CNRT, Cedelizia Faria dos Santos, hateten projetu deliberasaun ne’e iha dalan duni.
“Loos duni, iha artigu 45 hateten katak sesaun normál lejislatura komesa duni iha 15 setembru, maibé ita hatene katak artigu 45 ne’e kuaze la vale tiha de’it baninhira mosu eleisaun antesipada ne’ebé mak akontese ona,” nia dehan.
Tanba ne’e iha rejimentu ne’e hatene hela katak situasaun ne’e sei akontese duni tanba ne’e mak iha artigu 48 rejimentu PN hatete tiha ona se fora hosi períodu indikadu iha númeru 2 iha artigu 45 rejimentu hanesan Deputadu sira seluk hateten ona.
Nune’e, depuradu sira presiza duni halo deliberasaun iha plenária ida-ne’e ne’ebé tuir dalan hela.
“Ha’u hakarak hateten hanesan ohin ita-nia Prezidente PN hateten ita haree ba presedente mós akontese tiha ona bainhira mosu eleisaun antesipada, Prezidente sesante halo tiha, ne’ebé la’ós buat foun ida. Husik hela rejimentu ida-ne’e hateten katak sesaun lejislativa iha 15 setembru, maibé tanba iha sekuénsia ruma mak mosu fali data inisiu ba lejislatura ne’e, nune’e projetu deliberasaun ne’e iha dalan hela,” nia hateten.
Deputadu KHUNTO, Luís Roberto, hateten Deputadu hotu hala’o tuir mandatu konstituisaun no bazeia ba deliberasaun ne’e atu halo aprovasaun interpretasaun hosi maluk Deputadu sira-ne’e loos hotu.
“Karik hand over hosi lejislatura dalimak ba lejislatura daneen ne’e sedu liu, ida-ne’e mak hamosu interpretasaun oioin, komesa hosi Prezidente Repúblika mai to’o ita hotu-hotu hala’o mandatu konstituisaun, ita vota iha 21 maiu eleisaun parlamentár povu fó ona lejitimidade ba ita hotu-hotu kona-ba órgaun ninia funsionamentu, konstituisaun artigu 92 hakerek iha ne’eba,” nia hateten.
Maibé, nia dehan, iha altura enkontru líder bankada iha lejislatura dalimak liu ba, Prezidente Parlamentu Nasionál (PN) sesante rasik ho Prezidente Repúblika (PR) ninia liafuan kontráriu katak iha interrese Estadu.
“Interrese Estadu ne’e importante, entaun ita tenke apoiu mós. Ha’u lakohi horisehik ko’alia ida, aban ko’alia fali buat seluk, ne’e bankada KHUNTO lakohi. Ita hakarak funsionamentu Parlamentu Nasionál la’o ho di’ak, ida-ne’e mak importante. Tanba ne’e, Xefe bankada KHUNTO mós hanesan proponente ne’ebé fó hau, halakon tiha ita-nia interpretasaun, interrese Estadu ne’e boot liu,” nia dehan.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes
