iklan

NASIONÁL, EKONOMIA, LIKISÁ

Kadi kakutak iha Xina, Paulino loke fábrika Pipa “Made in Timor-Leste”

Kadi kakutak iha Xina, Paulino loke fábrika Pipa “Made in Timor-Leste”

Fábrika pipa iha Tibar.

DILI, 08 dezembru 2023 (TATOLI) – “Se ita-nia nasaun terseiru mundu, kakutak tenke primeiru mundu”- Taur Matan Ruak, eis-xefe Estadu no Primeiru-ministru. “Estuda. Estuda. Estuda. Estuda atu ba serbi. Serbi ita-nia rain. Futuru imi nian!” – Xanana Gusmão, atuál Primeiru-ministru.

Liafuan no mensajen rua husi líder nasionál sira ne’e refleta ba realidade ida. Basá entre timoroan sira – feto no mane, ne’ebé aprende no estuda, tantu iha rai-laran no rai-li’ur, entre seluk, iha mós Timoroan ida aproveita didi’ak oportunidade ne’ebé iha, konsege hamosu inovasaun ida, tuir buat ne’ebé nia haree no akompaña.

Inovasaun ne’e mak loke fábrika produsaun Pipa Polyethylen (PE), “Made in Timor-Leste”, lokaliza iha Suku Tibar Postu Administrativu Bazartete, munisípiu Liquiça, husi timoroan ida ho naran Paulino Dias, ne’ebé durante tinan lima bá “Kadi kakutak” – Estuda, iha Xina, hafoin fila mai rai moris fatin – Timor-Leste, loke fábrika ne’e, hodi kontribui ba dezenvolvimentu no prosesu konstrusaun Estadu.

Tanba ne’e, atu hatene liutan, tuirmai dada-lia entre Jornalista Agência Noticiosa de Timor-Leste, Instituto Públiku (TATOLI, I.P), Hortêncio Sanchez ho Reprezentante kompaña, Paulino Dias, iha Tibar, foin lalais ne’e.

 

TATOLI: Bele esplika uitoan kona-ba prosesu ita-boot sira estabelese fabrika ne’e?

Fontes: Dadaun ne’e, ha’u hanesan representante empreza Crape Myrtile, Lda.  Prosesu ba estabelesementu fábrika produsaun Pipa Polyethylen (PE) mai husi esforsu lubuk ida.

Primeiru, ha’u ata hanesan estudante graduadu ida husi Xina n’eebé mak durante tinan lima nia laran hala’o estudo iha rai Xina no durante périodu estudu iha Xina ha’u aprende no akompaña progresu dezenvolvimentu iha Xina la’o lalais tebes iha área infraestrutura, telekomunikasaun, transporte, konetividade aero no terrestre no komersializasaun merkadu no selu-seluk tan, ne’ebé mak dezenvolvidu tebes inklui fábrika produsaun sira tuir padraun internasionál.

Ho progresu desenvolvimentu hirak ne’e, dezenvolve ekonomia Xina nian sai forte no dezenvolvidu, liuhusi kriasaun kampu traballu no mós  komersializa merkadu ne’ebé mak hafasil ema hot-hotu hodi asesu ba merkadu no garantia sirkulasaun ekonomia doméstika sai forte.

Bazea ho ha’u-nia esperiénsia Estudu iha Xina, motiva tebes ha’u atu fó ha’u-nia kontribuisaun ba dezenvolvimentu iha ha’u-nia rai doben Timor-Leste, no liuhusi ha’u-nia observasaun direita ba iha realidade Timor nian ohin loron, lori ha’u identifika problema boot liu mak Timor-Leste 80 pursentu dependénsia ba produtu importasaun no Timor-Leste atualmente seidauk iha fábrika ruma ne’ebé mak bele prodús produtu ruma iha rai-laran.

Ho ida ne’e, hanesan fó-biban no oportunidade mai ha’u atu bele buka solusaun ruma ba problema sira ne’ebé mak nasaun enfrenta, neste-momentu lori ha’u hahú buka investór internasionál sira liu-liu investór husi Xina hodi bele investe iha produsaun pipa (PE) ne’ebé mak bele fasilita populasaun Timor-Leste hodi bele asesu iha merkadu ho lalais no kustu ne’ebé affordable no kualidade tuir nesesidade merkadu Timór nian, ao mesmo tempu hakarak produtu pipa tenki estabelesidu iha Timor-Leste hodi bele fó kampu servisu ba Timoroan sira.

Ikusmai ha’u hetan investór Xinés ida no ami hahú halo belun di’ak no sira iha interrese no hakarak atu investe iha Timor-Leste, no durante fulan neen nia laran ami sempre diskute no ko’alia ba malu hodi bele estabelese investimentu kona-ba produsaun Pipa Polyethylen (PE) iha Timór ne’ebé mak ho kualidade di’ak no tuir padraun internasionál.

TATOLI: Kompañia ne’e harii hosi Timoroan ka koopera ho ema estranjeiru balun?

Fontes:  Neste-momentu, kompañia Crape Myrtile, Lda, iha kooperasaun entre Timor-oan ho investór internasionál husi Xina hodi dezenvolve produsaun pipa PE hodi sai produtu Timór nian.

 

TATOLI: Ita-boot sira prodús de’it pipa ka halo mós buat seluk?

Fontes:   Resentemente, kompania Crape Myrtile,Lda foka liu ba produsaun pipa PE ne’ebé mak utiliza ba bee konsumu umanu (bee-mos) maibé ba futuru kompania iha estratejia negosia hodi aumenta mós produsaun pipa ne’ebé mak utiliza ba bee fo’er (PVC pipe) hodi adjusta ba nesesidade merkadu Timór nian.

 

TATOLI: Matéria prima (bahan-dasar) ba prodús pipa ne’e iha Timór ka oinsá?

Fontes:  Neste-momentu, materia prima ba produsaun pipa mak material high density Polyethylen ne’ebé mak prodús husi petrokímiku ho kualidade S100, matÉria prima ne’ebé mak ho kualidade aas ne’ebé mak importadu husi Xina. Karik ba futuru Timor- Leste iha ona planta refinaria maka materia prima bele sosa iha Timor-Leste.

 

TATOLI: Pipa ne’ebé ita-boot nia kompañia prodús ne’e iha tipu saida de’it?

Fontes:  Kompaña neste-momentu prodús pipa PE ho PN 12.5 no PN 16 ho ninia medida sira mak hanesan 20, 25, 32, 40, 50, 63, 70, 90, and 110 Kalibra.

Ba futuru karik progresu operasaun la’o ho di’ak, empreza prepara mós atu aumenta ekipmentu ba produsaun pipa sira ne’ebé mak ho eskalaun boot depois de tinan foun mak hanesan pipa PE ho medida 160, 200 no 315 kalibras.

 

TATOLI: Oinsá merkadu no prosesu distribuisaun ba produtu ne’ebé ita prodús?

Fontes:  Hanesan ita hotu hatene katak be’e hanesan nesesidade bázika no primária ne’ebé mak importante tebes ba ema nia moris lorloron, ho ida ne’e mak atu hadi’a kualidade bee ba konsumu umanu, Timor-Leste presiza iha produtu pipa PE rasik ne’ebé mak prodús iha Timór ne’ebé iha kualidade tuir padraun internasionál. No, empreza hahú introdús produtu pipa PE ba entidade Governu no empreza lokál sira hodi fasilita asesu ba produsaun pipa ho fasil no lalais no mós hamenus gasta ba sosa produtu PE husi rai-li’ur ne’ebé mak ho presu aas.

 

TATOLI: Oinsá ho presu husi pipa ne’ebé ita prodús?

Fontes:  Presu produsaun pipa ami ajusta ho merkadu internasionál no doméstika bazea ba utilizasaun matéria prima ne’ebé ho kualidade aas no padraun internasionál. Ao mesmo tempu presu ba kada produtu normalmente empreza fa’an tuir metros no medida ba kada pipa PE.

 

TATOLI: Atividade prodús pipa ne’e la’o tinan hira ona? Loron ida prodús ho kuantidade hira?

Fontes: Ekipamentu produsaun pipa PE foin mak kompletamente installasaun no produsaun pipa PE kada loron depende ba medida pipa PE, obviamente produsaun pipa kada loron husi 3,000 to’o 20,000 metru no ba futuru sei expande tan produsaun ba kada loron bazeia ba nesesidade merkadu doméstika.

 

TATOLI: Oinsá asegura kualidade produsaun pipa ne’ebé ita-nia kompañia halo?

Fontes:  Kompaña ninia estratejia negósiu, primeiru, dezenvolve pipa PE ne’ebé mak garantia kualidade produsaun tuir padraun internasionál bazeia ba teste laboratóriu. Segundu, kompaña garantia kualidade produsaun pipa PE ba longo prazo, ba tinan-naruk (aproximadamente 50 anos) hodi bele reduz kustu ba manutensaun pipa no bele utiliza ba tempu-naruk.

Terseiru, kompaña iha ona planu atu harii no estabelese laboratóriu profesionál rasik hodi garante seguransa (safety) no kualidade (quality) ba produsaun pipa PE iha Timor Leste.

 

TATOLI: Oinsá planu ba oin, atu alarga ita-nia komersializasaun (fa’an) iha merkadu, iha rai-laran no rai-li’ur?

Fontes:  Neste-momentu, kompaña hahú introdú produtu pipa PE ba entidade Governu ba serbisu água no saneamentu no mós entidade relevante Governu nian sira seluk hodi bele hetan apoiu ba komersializasaun iha merkadu doméstiku no ba futuru kompaña sei expanda tan kapasidade produsaun hodi aumenta kampu serbisu ba Timoroan sira, ao mesmo tempu dezenvolve fábrika iha rai-laran.

 

Jornalista: Hortencio Sanchez

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

 

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!