AILEU, 15 Jullu 2024 (TATOLI) – Jestór interinu Coffee and Agroforestry Livelihood Improvement Project (CALIP), Xisto Martins, dehan reabilitasaun kafé tuan sira iha postu Laulara no Aileu, munisípiu Aileu, hatudu rezultadu di’ak, tanba kafé fuan ho musan boot.
Xisto Martins haktuir katak projetu CALIP ne’e hala’o ona ninia atividade iha munisípiu neen mak hanesan Ermera, Ainaro, Manufahi, Bobonaro, Liquiçá no Aileu ho objetivu atu halo kombinasaun ho agrofloresta, katak bainhira grupu kafekultór sira kuda kafé iha sira-nia plantasaun, sira mós bele kuda tan ai-horis sira seluk, nune’e bainhira kolleta kafé, bele iha tan buat seluk iha plantasaun kafé nia laran.
Projetu ida ne’e realiza tanba hetan fundu husi Governu Japaun ba Timor-Leste ho montante millaun $3. Apoiu ne’e fó direta ba Banku Dezenvolvimentu Aziátiku maka administra, depois entrega ba Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska, no Floresta, liuhusi projetu CALIP maka ezekuta hamutuk ho Asosiasaun Kafé Timor (ACT, sigla portugés).
“Ohin, ita konvida Ministru Agrikultura ho ita-nia parseiru dezenvolvimentu sira, liuliu ita-nia belun di’ak husi Japaun ne’ebé apoia fundu millaun $3 ba projetu ne’e atu mai haree rezultadu”, Xisto Martins dehan ba jornalista sira iha suku Madebenu, postu administrativu Laulara, munisípiu Aileu, ohin.
Atividade ne’ebé CALIP implementa iha Aileu ne’e hodi halo reabilitasaun ba kafé tuan sira ne’e hatudu ona ninia rezultadu, tanba kafé sira ne’ebé konsidera tuan ona konsege fó fali sanak foun hodi bele fó produsaun ida di’ak. “Hakarak hateten katak iha fatin ida ne’e komunidade sira foin maka hetan filafali produsaun kafé ida ho fuan di’ak depois sira-nia kafé hetan reabilitasaun iha 2022”, nia adianta.
Tuir nia, komunidade Madabenu nia kafé ne’ebé reabilita iha Novembru 2022 , ohin, konsege kolleta ho durasaun tinan ida ho balun. “Ida ne’e foin fuan ba dahuluk, depois kafé ne’e hetan reabilitasaun ho rezultadu musan boot”.
Projetu ne’e konsege tama ona iha munisípiu neen no iha Aileu realiza iha postu rua mak Laulara no Aileu. Projetu ne’e rejista grupu hamutuk ualu, kada grupu iha membru hamutuk 25. Husi grupu ualu ne’e totál membru hamutuk 200 maka nia kafé hetan ona reabilitasaun.
Apoiu ne’ebé grupu sira hetan ne’e mak mákina rede no plástiku hodi habai kafé, mákina dulas kafé no motoserra, ne’ebé kada grupu hetan ida, inklui mós realiza formasaun ba grupu sira, nune’e sira bele halo jestaun di’ak ba plantasaun kafé ne’ebé hetan ona reabilitasaun.
Husi apoiu ne’ebé fornese ona ba grupu sira iha munisípiu neen ne’e kuaze hanesan hotu no iha ona mákina 1.600 mak fornese ona ba sira.
Iha fatin hanesan, xefe grupu kafekultór, Tomás Araújo Soares, husi aldeia Bilmuhatu, suku Madabenu, postu Laulara, haktuir katak molok sira atu halo reabilitasaun kafé, sira hetan uluk formasaun durante semana ida, nune’e bele hetan koñesimentu di’ak oinsá reabilita rasik sira-nia kafé.
Kafé sira ne’ebé hetan ona reabilitasaun iha suku Madebenu ne’e kuaze hamutuk hun 2.000, husi plantasauun ektare 500. “Kafé sira hetan ona kolleta, dulas hotu ona no agora habai ona. Ninia rezultadu entre semana ida nia laran kuandu maran ona, sira sei lori bá merkadu hodi fa’an kada kilo hetan $3,60”, realsa.
Ministru Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta, Marcos da Cruz, husu ba kafekultór sira atu serbisu maka’as hodi kumpre programa reabilitasaun hodi hasa’e produsaun kafé iha rai-laran, inklui dezenvolve mós programa agrofloresta iha plantasaun kafé sira.
“Ohin ha’u mai halo kolleta ba kafé ne’ebé hetan apoiu husi projetu CALIP ne’ebé ninia orsamentu mai husi Governu Japaun no jere husi ADB. Kafé sira ne’e reabilita iha 2022 kuaze tinan ida ho balun de’it bele mai halo ona kolleta”, ministru dehan.
Nia husu ba komunidade kafekultór atu badinas iha to’os kafé nian, tanba produtu ne’e orgániku ne’ebé bele dezenvolve ho agrofloresta, katak bele kuda ho ai-horis sira ne’ebé bele kolleta kada tinan hanesan modo, talas no batar.
Ministru dehan ba kafé sira ne’ebé reabilita ona no hatudu ona ninia rezultadu ne’e, tanba kafekultór sira entende duni projetu CALIP. Enkuantu iha fatin seluk plantasaun barak mak seidauk hetan reabilitasaun, tanba kafékultor sira seidauk hatene.
“Ha’u hakarak reforsa no dehan ba komunidade sira iha territóriu katak programa ida ne’e di’ak no bele aumenta produsaun no kuantidade kafé. Dalabarak kuandu kafekultór sira kuda nia fini tenke hein to’o tinan haat mak foin bele kolleta, maibé ho prosesu reabilitasaun ne’e tinan ida ho balun de’it bele hetan ona ninia rezultadu”, dehan.
Plantasaun kafé iha Timor-Leste kuaze ektare rihun 60, maibé kafé sira ne’e kuda iha tempu naruk no tuan hotu ona, nia produsaun mós la barak no kada ektare hetan de’it kilógrama 200.
Notísia relevante: Timor Global hasa’e folin kafé atu motiva kafekultór sira
Jornalista: Tomé Amado
Editora: Maria Auxiliadora
