Ermera, 21 novembru 2024 (TATOLI) – Timor-Leste Organic Fertilizer ( TILOFE) nia prezensa hatudu duni benefísiu husi debu ne’ebé mak sira rasik kee ba komunidade iha Aldeia Leubassa no Hatugeu, Suku Lau-Ana, Postu Administrativu Letefoho, Munisípiu Ermera.
Komunidade Alfredo Maia Pires agradese ba TILOFE nia programa tanba komunidade sira lahatene oinsá atu halibur bee, maibé ho prezensa husi TILOFE konsege ke’e debu hodi fó benefísiu uitoan ba moris ida-ne’e.
“Ha’u agradese ba TILOFE nia programa, tanba uluk iha ne’e ami lahatene halibur bee ne’e oinsá, tanba bee susar ba ami, maibé ho prezensa TILOFE durante ne’e komesa ami kee debu hodi halibur bee, nia komesa fó benefísiu uitoan ba ami atu uza ba nesesidade moris nian”, Alfredo Maia Pires, informa ba jornalista sira iha bee-matan Rehein, ohin.
Nia relembra, iha tempu uluk, bainhira atu tama ona ba fulan-Agostu no setembru, bee hahú susar ona, maibé TILOFE ho nia programa hanorin komunidade oinsá atu kee debu hodi halibur udan bee to’o ikus bee hetan duni rezultadu.
“Tempo uluk atu tama ona agostu to’o setembru ida hanesan ne’e, bee susar ona maibé programa TILOFE halo ami halibur bee no halo debu barak, halo bee komesa moris ona, to’o agostu no setembru, bee sei nafatin no hatudu rezultadu di’ak”, nia esplika.
Nia informa, antes ne’e iha duni debu atigu maibé rai taka hotu, sira lahatene no mós la kontínua, entaun bee komesa maran ona tanba atu konserva bee moos.
“Antes ne’e bee debu antigu ida iha maibé rai taka hotu, ami lahatene depois programa ami mós la kontínua, entaun bee hahú maran tanba ami lahatene. Programa TILOFE nian hodi halibur bee no mai komesa ona kee debu hodi halibur agora bee komesa moris fali ona”, nia haktuir.
Nia afirma, debu sira ne’ebé mak sira kee hodi halibur udan-been, iha debu bo’ot rua no ki’ik hamutuk 60-resin hodi fornese ba komunidade sira husi aldeia rua.
“Debu bo’ot ida hanesan ne’e rua, ida mak ne’e no ida seluk iha sorin no kiik ne’ebé mak ami kee ne’e hamutuk 60-resin, bee-matan refere fornese ba aldeia rua, iha aldeia Leu-basa iha Uma-kain 110, Aldeia Hatugeu uma-kain 54 no aldeia rua sorin asesu iha bee matan ida sorin ne’e no aldeia rua asesu iha bee-matan ida-ne’e”, nia informa,
Nia hatutan, uluk seidauk konserva bee, komunidade sira tenke mai kuru iha bee-matan antigu, tanba iha ne’e iha bee-matan feto no mane, ikus mai debu hahú menus no maran. Komunidade husi Aldeia Hatugeu Rosa de Deus hateten uluk sira kuru bee dook tanba bee iha kraik sira hela iha foho leten, entaun tenke la’o ain kuaze kilómetru ida.
“Ami iha bee-matan iha ne’e barak, maibé dook hotu, kuaze kilómetru ida tanba bee-matan iha kraik hotu, ami hela iha foho leten, entaun bainhira ami kuru tiha bee, ami la’o sa’e de’it”, Rosa relata.
Iha sorin seluk, Koordenadór Movimentu Konservasaun Bee Leubassa, husi TILOFE Abrão Maia, hateten atividade konservasaun bee-matan Rahein hetan apoiu orsamentu husi NGO lokál PERMATIL aloka ba TILOFE mak sai implemetadór ba konservasaun bee refere.
“Iha atividade konservasaun bee-matan Rahein ne’e lokaliza iha uma lisan Behahi no uma-kain 27 maka uza bee ida-ne’e atividade refere hetan apoiu orsamentu husi PERMATIL, mai iha TOLOFE maka tuun ba hodi halo konservasaun iha ne’ebá”, Abrao katak.
Nia rekorda, iha tina 2021, TILOFE hahú halo atividade konservasaun bee-matan Rahein, ema hotu hatene katak iha momentu bee-matan Rahein seidauk hetan konservasaun, nia maran iha fulan -Maiu.
“Atividade konservasaun ita bele hamoris fila-fali bee-matan, ida-ne’e, agora nia komesa bo’ot fila-fali, moris to’o udan monu rai mós nia la maran”, nia realsa.
Xefe Suku Lau-Ana, Miguel Maia, informa konservasaun lian ba debu ne’ebé mak Permatil sira mai implementa to’o ona iha aldeia haat hanesan Leu-basa, Hatugeu, Alosai, Liabe. Ne’e sira halo hela atu asegura de’it bee moris rua ne’ebé mak iha okos.
“Iha tinan bailoron, bee ne’e labele maran, tanba debu sira ne’ebé mak PERMATIL ho joven sira implementa iha leten no bee ida ne’ebé mak komunidade sira uza ba tinan bainloron, dezde tempu uluk mai agora mezmu nia foer maibé komunidade moris ho ida-ne’e hodi mai to’o agora”, Maia tenik.
TILOFE halo konservasaun ba bee moos iha suku liman iha Postu Administrativu Letefoho, mak hanesan Suku Hapun, Dukurai, Katrai Kraik, Lau-Ana no Katrai Leten no konsege konserva ona bee-matan hamutuk 12.
Média Tour refere organiza husi Asosiasaun Jornalista Timor-Leste (AJTL) ne’ebé servisu hamutuk ho OXFAM iha Timor-Leste no hetan apoiu finanseiru husi OXFAM Honkon.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Zezito Silva




