iklan

POLÍTIKA

Max Stahl dedika filme “Masakre 12 Novembru” ba Tomas “Belir” Ximenes

Max Stahl dedika filme “Masakre 12 Novembru” ba Tomas “Belir” Ximenes

Partisipasaun joven rezisténsia ne'ebé koñesidu ho masakre Santa Kruz. Foto google

DILI, 12 Novembru 2025 (TATOLI)—Jornalista no realizadór filme dokumentáriu Masakre Santa Crúz 12 Npvembru 1991. Cristopher Wenner ”Max Stahl”, hateten  nia dedika filma Masakre Santa Crúz 12 Novembru 1991 “In Cold Blood: The Massacre of East Timor” ne’e ba povu Timor-Leste no juventude loriku asswa’in ne’ebé mate iha rate Santa Crúz liuliu dedika Saudozu Mestre Tomas ‘Belir’ Ximenes ne’ebé lakon to’o ohi lorn buka be lahetan.

Notísia Relevante: Loron 28 Outubru Mak Determina Masakre Santa Cruz

“Ha’u dedika ha’u-nia filme ne’e ba mestre Tomas Ximenes. Tempu ne’e, nia hetan de’it kanek kmaan iha ain. Ha’u foti rezumu ida katak, mestre Tomas Ximenes nu’udar vítima masakre daruak (second massacre) ne’ebé akontese iha Hospitál Militár Wirahusada, Lahane, Dili, hafoin Massakre iha Semitériu Santa Cruz,” Max Stahl haktuir iha momentu komemorasaun aniversáriu Masakre Santa Cruz (haluha tiha sá data no sá loron mak Max ko’alia) iha Dili.

Iha dokumentu filme orjinál Masakre 12 Novembru 1991 iha simetériu Santa Crús Dili ne’ebé Max Stahl filma ne’e, Max Stahl nia kámera matan sempre leno kona beibeik ba saudozu Tomas “Belir” Ximenes ne’ebé tuur sadere hela iha rate ida-nia lolon, ho kondisaun nia ain-kabun kanek kmaan tanba karik militár membru TNI (Tentara Nasionál) sira tiru kona iha manifestasaun pásifika iha simetériu Santa Crús.

Manifestante 12 Novembru 1991 ne’ebé sai vítima iha Masakre Santa Cruz ne’ebé militár Indonézia detein iha Semitériu Santa Cruz nia laran. Imajen/Espesiál.

Iha filme ne’e, saudozu Tomas “Belis” Ximenes tuur ho isin-molik, ho nia liman rua kaer hela nia ain kanek hodi hlerik. Mestre Tomas “Belir” Ximenes tuur ho isin tanan, tanba kamija ne’ebé nia hatais ne’e nia hasai tiha hodi kesi ka bobar netik ba nia ain kanek nee atu raan labele sai makaas. Karik, tanba jornalista Max Stahl subar besik iha saudozu Tomas nia tuur fatin ne’e, entaun Max Stahl sempre see nia kmera matan hodi leno beibeik saudozu Tomas nia kondisaun tuur. La kle’ur de’it, tanba ta’uk, kamera nia matan ne’e see no leno hikas ba alvu seluk hodi grava akontesimentu seluk ne’ebé akontese iha rate semitériu Santa Cruz nia laran.

Hafoin Masakre Santa Crús ne’e akontese, Bispu Dioseze Dili, Dom Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB, mós hamutuk ho governadór Timor-Timur, Mario Viegas Carrascalão, hala’o ledas vizita ba simetériu Santa Cruz. Iha semitériu ne’e nia laran, Amo Belo konsege haree-hetan Mestre Tomas Ximenes (husi Gariwai-Baukau) iha rate laran ho kondisaun kanek kmaan iha ain.

“Hafoin Massakre Santa Cruz, kilat la tarutu ona, ha’u ho Señor Governadór Timor-Timur Mário Viegas Carrascalão no lider sira seluk ba vizita Semitériu Santa Cruz. Iha ne’ebá, ha’u haree juventude barak kanek todan no sira-nia oin bubu hotu tanba hetan baku. Ha’u mós konsege hetan no hasoru malu ho mestre ida husi Gariuai naran Tomas Ximenes ne’ebé iha tempu ne’ebá hanorin iha Gleno, Ermera. Nia hatete mai ha’u, ‘Amo, ha’u hamrook no hamlaha’. Maibé ha’u labele halo buat ida! Ha’u foti sa’e de’it ha’u-nia liman loos hodi bahat sinal da cruz iha anin leten hodi fó bensaun ba nia,” Amo Belo haktuir sasin ida-ne’e ba partisipante sira iha semináriu loron ida selebra Masakre Santa Cruz ba da-11 (1991-2002) iha Eis Edifísiu CNRT, Balide, Dili.

Amu Belo haktuir sá mak nia haree iha semitériu Santa Cruz laran tanba Amu Belo gosta hatete lia-loos. Tanba, Amu Belo de’it mak iha biban ne’ebá, sai “lia-loos” nia hun no justisa nia abut no “lian ba ema sira ne’ebé lian laek”.

Loos duni! Se jornalista Max Stahl de’it dedika ninia filme ba martir no eroi da patria ne’ebé mate iha Masakre Santa Cruz, liuliu Saudozu Tomas “Belir” Ximenes, nu’udar mestre no nu’udar luta-na’in ida, timoroan sira sei labele nega hodi fó onra beibeik ba sira-nia dedikasaun, sakrifísiu, no sira-nia luta ba hadau Timor-Leste nia ukun rasik-aan ne’e.

Tanba hein tinan barak saudozu Tomas “Belir” Ximenes la fila mai uma, saudozu nia alin Pe. Manuel da Silva Ximenes, SDB, haktuir katak iha Kinta (19 Fevereiru 2004) kalan fahe rua, lia-na’in no família sira husi Waimanuboe-Wailili no Bahamori-Gariwai bolu tiha ona matebian “Belir” ninia klamar iha fatin akontesimentu Massakre Santa Cruz, Dili, no bolu hikas nia klamar ba nia knua moris fatin Waimanuboe (Gariuai/Baucau).

Tuir tradisaun beiala sira-nian, família sira só bolu Saudozu Belir nia klamar no hili fali fatuk-oan ida hodi troka sai matebian “Belir” nia isin-lolon. Iha biban ne’ebá, fatuk be sira hili, sira kele ho tais no lori ba matebian nia knua moris fatin. Maske la hetan saudozu nia isin-lolon mós, tuir lisan no tradisaun beiala sira-nian, fatuk bele troka saudozu nia isin-lolon hodi lori ba halo serimónia funerál no hakoi iha Semitériu Lawalubo Gariuai.

Atu fó onra ba Saudozu Mestre Tomas “Belir” Ximenes nia mate no nia naran atu labele mate, ninia alunu/a [estudante] sira ne’ebé uluk [okupasaun Indonézia] nia fó hanorin, sira harii no haburas Eskola Ensinu Primária ida iha Railaco-Ermera ne’ebá hanaran Eskola Ensinu Primária Públika Saudozu Tomas Ximenes.

No, la helik tan! Oras ne’e daudaun, saudozu Tomas Ximenes nia naran sei morin nafatin iha rai kafe Gleno (Ermera) ne’ebá. Tanba, bainhira Saudozu Mestre Tomas “Belir” Ximenes ninia eis alunu/a [estudante] sira partisipa iha serimónia funerál [hakoi mate-isin ne’ebé troka ho fatuk] ne’ebé hala’o iha Semitériu Lawalubo Gariuai-Baucau (2004), eis estudante sira ne’e espresa sira domin tomak hodi hakerek iha koroa-ai-funan nia lolon, “Adeus Mestre Doben Tomas Ximenes!”

28 Outubru 1991: Inimigu tiru mate Sebastião Gomes iha igreja Motael

Antigu-Prizioneiru Polítiku, David da Conceição da Costa Thon ‘Aleong Xina’ haktuir maski Masakre 12 novembru 1991 iha Semitériu Santa Cruz ne’e planeadu maibé labele haluha akontesimentu Militár indonéziu asalta Igreja Motael iha loron 28 Outubru 1991 ne’ebé rezulta tiru mate juventude loriku asswa’in, Sebastião Gomes.

Vítima masakre 12 Novembru 1991 iha Semitériu Santa Cruz salva-an iha Pai Nosso nia laran. Imajen/Espesiál.

Saudozu Sebastião Gomes ninia mate iha Igreja Santo António Motael, iha loron 28 Outubru 1991 mak determina asaun planeada sirane’ebé antes ne’e halo ona maibé la fó rezultadu. Eis-prizioneiru Polítiku ne’e hateten, bainhira saudozu Sebastião Gomes la mate iha 28 outubru 1991, Masakre 12 Novembru 1991 iha Semitériu Santa Cruz mós la akontese.

“Loloos atu mosu iha seremónia funebre Saudozu Sebastião Gomes ninia isin-mate, maibé tanba laiha preparasaun no mós tempu hakoi Saudozu, maka kalan liu ona muda fali ninia loron ai-funan (loron 40 nian),” Eis-Prizioneriu Polítiku, David Aleong Xina haktuir.

Jornalista Max iha tinan 2019, hakerek mensajen badak iha ninia varanda facebook nune’e; iha loron 08 Novembru 1991, ha’u iha rai-kuak laran ne’ebé kee iha mota maran ida-nia sorin (iha Samalari-Baucau), ha’u ko’alia ho Komandante David Alex Daitula ho nia grupu kombatente FALINTIL hamutuk na’in-ualu, estafeta ida-labarik ida mosu ho mensajen ne’ebé haruka loron ida liu ba, husu ha’u-nia presenza no ha’u tenke ba Dili.

Max Stahl la’o husik hela subar-fatin ne’e iha kalan boot hamutuk ho maun ‘Bulak’ ne’ebé lori nia liuhosi mota boot ida, liuhosi to’os no la’o tuir ai-laran tuan sira durante oras rua nia laran. Nia la’o mesak no iha kalan ida Max Stahl tenke toba iha base camp Tentara Nasionál Indonesia (TNI) no Brigade Mobil (BRIMOB) Indonézia nian tanba hein bus atu ba Dili laiha.

Dadeersan, loron 12 Novembru 1991, Max Stahl konsege filma bandeira BNU no Portugal nian hosi Arsenio Horta no nia kaben Edite, antes nia sai hosi Arsenio Horta nia uma ba tuir misa loron 40 saudozu Sebastião Gomes nia mate iha igreja Santo António Motael, Dili.

Iha igreja Motael, Padre Ricardo da Silva, ne’ebé tempu ukun-an sai Bispu Dioseze Dili, dirije misa ne’ebé Max Stahl haree no tuir dala barak ona.

Iha misa ne’e, konsege koñese joven sira barak ne’ebé nia grava sira-nia oin ho kámara iha dadeersan 12 novembru 1991 ne’e, bainhira joven sira hakbesik hodi simu komuniaun hosi Padre Ricardo, balun ne’ebé mate horas ida tuir mai, balun ne’ebé moris hetan kanek, hodi konta istória kona-ba oinsá membru TNI sira fó aimoruk no veneno hodi oho ema-ne’ebé hakilar demais iha moru simitériu Santa Cruz laran.

“Ha’u hanoin hetan loron ne’ebá katak timor-oan sira la ko’alia barak ba malu iha loron 12 novembru 1991 ne’eba, la presiza, joven sira mosu dadeersan iha igreja Motael, tuir misa ho kalma maske sira hotu hatene katak violénsia ho mate karik sei mosu. Balun fila ba uma hafoin misa, maibé tan ema mosu akompaña demonstrasaun, balun haksoit, hakilar ‘Timor-Leste’.

Balun la’o de’it, violénsia laiha, to’o bainhira militár okupasaun Indonézia lori violénsia mai hodi oho ideia bo’ot ne’ebé bolu joven sira hotu hakbesik ba dalan ne’ebé perigu boot iha loron 12 novembru 1991 ne’e,” Max Stahl haktuir iha ninia varanda facebook.

Max Stahl hetan esperiénsia moruk oioin nu’udar repórter funu: sai dadur, haree nia maluk repórter sira mate iha nia sorin, moris susar ho gerrilleiru sira iha ai-laran, testemuña ba jenosidu no masakre hanesan akontese iha Semitériu Santa Cruz Dili, iha 1991, ne’ebé lori nia hetan prémiu oioin no ida mak, Rory Peck Award, prémiu ba operadór kámara ne’ebé arriska nia moris iha reportajen.

Max Stahl brani hatán ba konvite hosi kuadru rezisténsia timor-oan nian, ne’ebé haksumik-an nu’udar turista, sama-ain dahuluk iha Timor-Leste, iha 30 agostu 1991.

Durante nia estadia, nia entrevista ho líder sira hosi frente klandestina no mós guerilla hanesan Komandante David Alex “Daitula”, Nino Konis Santa no selu-seluk tan.

Max Stahl nia filme dokumentáriu ho títulu: ‘In Cold Blood: The Massacre of East Timor’, kona-ba Masakre Santa Cruz, ne’ebé nia rasik mak rejista militár Indonézia sira-nia brutalidade hodi oho joven timor-oan sira, la’o hadulas mundu no loke Estadu barak nia matan hodi fó razaun ba timor-oan sira-nia luta atu ukun rasik-an. Filmajen kona-ba Massakre Santa Cruz konsege lori sai ba li’ur ho tulun hosi ativista Olandeza, Saskia Kouwenberg.

“Filme ne’ebé ha’u halo la’ós tanba imajen furak, maibé tanba dignidade, no hosi imajen ne’e mak mundu mós rekoñese. Iha momentu ne’ebá, ha’u hala’o knaar hanesan jornalista. Ha’u mós ta’uk kilat atu kona iha parte ne’ebé. Ha’u haree soldadu sira, militár indonéziu nian barak tebes komesa tiru maluk timor-oan sira, oho, no baku,” Max Stahl haktuir bainhira nia simu kondekorasaun Ordem Colar de Tior-Leste hosi Estadu Timor-Leste, iha Palásiu Prezidente Nicolau Lobato, Bairru Pité, Dili, sesta (22 novembru 2019).

“Iha momentu ne’ebá, ha’u imajina de’it ha’u-nia an mós hanesan forsa ida. Nune’e, iha ha’u-nia hanoin katak, hanesan forsa ida, iha funu laran ha’u tenke hala’o servisu. Tanba, iha funu laran mak forsa ida la hala’o nia knaar, ne’e perigu tebes. Tanba ne’e, ha’u ho aten barani hala’o ha’u-nia knaar, hodi hala’o servisu jornalístiku, halo filmajen no prodús hodi fó sai ba mundu,” Max Stahl hateten.

Max Stahl Servisu ho Méritu Estraordináriu

Tanba ho jornalista Max Stahl nia brani filma masakre ne’e mak Prezidente Repúblika (PR), Francisco Guterres Lú Olo, ho inisiativa rasik deside kondekora Max Stahl ho Colar Ordem Timor-Leste, tanba rekoñese servisu ho méritu estraordináriu ba Timor-Leste, ne’ebé hakerek iha artigu 2 hosi Dekretu-Lei númeru 20/2009, 06 maiu, ne’ebé define kondisaun elijibilidade atu fó Ordem Timor-Leste.

Max Stahl. Imajen/Espesiál

Prezidente Repúblika hateten, Estadu Timor-Leste hato’o ninia rekoñesimentu ba buat hotu ne’ebé Max Stahl halo ba rai no povu Timor-Leste hanesan jornalista, reporter funu nian, formadór, peskizadór, produtór filme no istoriadór.

Xefe Estadu konta tuir katak Max Stahl nia envolvimentu hahú hosi 30 agostu 1991, subar-an nu’udar turista, tama iha Timor-Leste ho misaun espesiál atu filma ba dokumentáriu ida ba televizaun independente Yorkshire, Inglaterra, atu buka no fó-hatene buat hotu-hotu ne’ebé la’o iha lidun ida izoladu husi mundu, okupadu hosi forsa militár boot ida maibé ho rezisténsia ida organizada no metin tebe-tebes.

“Tuir Max rasik hateten, nia sente iha tempu ne’ebá, katak nia hala’o ninia knaar iha ambiente opresaun boot ida-nia laran. Entretantu, Max Stahl konsege ba ai-laran no entrevista guerilleiru balun hanesan Konis Santana. Iha tempu ne’ebá, nu’udar Vise-Sekretáriu Comissão Directiva da FRETILIN, iha 1 outubru 1991, iha Tatamailau, no Sub-Xefe Estadu Maiór FALINTIL, David Alex, iha novembru 1991, iha Samalari, Baucau, nia filma no halibur dadus ne’ebé nia konsege hetan kona-ba ita-nia luta,” Prezidente Repúblika relembra.

Bazea ba Max Stahl nia servisu ne’e mak Xefe Estadu, Francisco Guterres Lú Olo, liuhusi Dekretu Prezidente Repúblika númeru 50/2019, 21 novembru, sei kondekora Max Stahl ho Grau Colar Ordem Timor-Leste, iha loron 22 fulan-novembru tinan 2019.

Prezidénsia Repúblika hateten, objetivu kondekora Max Stahl ne’e tanba Max Stahl internasionaliza Timor-Leste nia luta ba autodeterminasaun liuuhosi filme ne’ebé nia filma.

Jornalista no realizadór filme dokumentáriu ‘In Cold Blood: The Massacre of East Timor’, Cristopher Wenner koñesidu liu ho naran Max Stahl, moris iha Inglaterra, 06 dezembru 1954.

Nia mai hosi familia diplomata, avó maternu diplomata Sueku, ne’ebé hetan mós priviléjiu sai hanesan Diretór Instituisaun Nobel liu tinan-20. Nia aman, Cristopher Max Stahl, diplomata Suísa no inan franseza ho maun-alin hamutuk na’in tolu.

Tanba mai hosi família diplomata, Max Stahl no nia maun-alin sira familiariza ho problema sira internasionál no sempre muda hosi nasaun ida ba nasaun seluk hanesan Bolívia, El Salvadór, Austria no Inglaterra.

Nia estuda literatura iha Universidade Oxford, Inglaterra no ko’alia fluentemente inglés, fransés, alemaun, españól, sueku no portugés. Nia mós hatene uitoan ko’alia rusu no árabe.

Antes sai jornalista, Max Stahl hahú uluk nia karreira hanesan atór iha teatru no iha programa televizaun dedika ba labarik sira, iha Inglaterra.

Nia vokasaun nu’udar repórter funu mosu bainhira nia moris ho nia família iha El Salvador, fatin nia aman haknaar-an nu’udar embaixadór. No iha nasaun ne’e duni mak nia komesa halo reportájen kona-ba funu-sivil (guerra civil) ne’ebé akontese entre 1979 to’o 1992. Hosi ne’e ba oin, nia ba fatifatin hodi relata kona-ba funu hanesan iha Chechénia, Jeórjia, Jugoslávia no to’o mai mós Timor-Leste.

Estadu Timor-Leste rekoñese Max Stahl ninia esforsu no dedikasaun hodi internasionaliza kazu timor-oan sira-nian, iha tinan 2009, Estadu Timor-Leste kondekora Max Stahl ho Ordem de Timor-Leste ho Grau Insígnia hosi Prezidente Repúblika, Francisco Guuterres Lú Olo, iha loron 22 novembru 2019.

Max Stahl mai Timor luta ba umanidade

Hafoin simu kondekorasaun Ordem Colar de Timor-Leste, jornalista Max Stahl agradese ba Prezidente Repúblika no povu Timor-Leste, tanba bele rekoñese ninia luta ba dignidade ema-nian iha tempu naruk nia laran.

“Ha’u agradese ba Prezidente Repúblika, tanba ho inisiativa hodi fó kondekorasaun ba ha’u, tanba ha’u mai iha Timor, buka istória no luta ba umanidade. Ha’u mós aprende buat barak kona-ba realidade moris husi maluk timor-oan sira,” Max Stahl hateten.

Tanba, Max Stahl haktuir, durante hasoru malu ho timor-oan sira, nia aprende kona-ba dignidade, tanba liafuan ne’e ema barak uza iha tempu luta, no tanba de’it liafuan “DIGNIDADE” ne’e mak ema timor-oan barak mós prontu atu mate.

Hamutuk ho timor-oan sira, Max Stahl aprende kona-ba oinsá luta ba dignidade ho korajen, aten barani, ikus mai povu no rai Timor-Leste hetan duni liberdade no sai hanesan nasaun independente iha Sudeste Aziátiku.

Jornalista no realizadór filme dokumentáriu ‘In Cold Blood: The Massacre of East Timor‘, Cristopher Wenner ‘Max Stahl’, hakotu iis iha 28 Outubru 2021, iha Brisbane-Austrália iha tuku 04:00 dadeersan, ne’ebé iha loos Saudozu Sebastião Gomes nia loron mate iha loron 28 outubru 1991. Max Stahl moris iha Reinu Unidu, iha loron 06 dezembru 1954.

Notísia Relevante: Militár Sira Lori Karreta “HINO” Sama-Mate Vítima Masakre Santa Cruz

TATOLI

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!