DILI, 18 Novembru 2025 (TATOLI) – Parlamentu Nasionál aprova proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2026 ba Ministériu Turizmu no Ambiente (MTA) ho montante $9.547.753 iha faze espesialidade ho votu a favór 42, kontra 0 no abstensaun 23.
Orsamentu ne’e hodi aloka ba saláriu no vensimentu $4.048.514, bens no serbisu $4.713.213, transferénsia públika rihun $200, no kapitál dezenvolvimentu $586.026.
Tuir livru OJE 2026, MTA iha Programa Funsionamentu no Dezenvolvimentu Institusionál ho suprograma tolu no atividade 11.
Programa Protesaun no Konservasaun Ambiente ho subprograma lima; edukasaun ambientál, konservasaun biodiversidade, alterasaun klimátika no ózonu, mobilizasaun rekursu no investimentu ba merkadu karbonu, kontrolu poluisaun, polítika ambientál no alterasaun klimátika ho nia atividade 17.
Programa Turizmu ho subprograma lima; kontrolu, regularizasaun no industrializasaun atividade jogu rekreativu, promosaun Timor-Leste hanesan destinu turístiku, dezenvolvimentu turizmu baze komunitária, dezenvolvimentu no jestaun instalasaun turístiku iha Timor-Leste, dezenvolvimentu setór privadu iha área turizmu, polítika dezenvolvimentu turizmu iha Timor-Leste ho nia atividade 16.
Durante apresiasaun OJE ba MTA, reprezentante povu sira sujere tau atensaun hodi dezenvolve fatin turizmu iha territóriu hodi kontribui ba reseita, tanba país sai ona membru ASEAN ne’ebé iha merkadu boot, tau atensaun ba turizmu komunitáriu hodi lori benefísiu direta ba povu iha baze, kontinua kapasitasaun iha área ospitalidade, kulinária no seluk tan ba restaurante sira, fó kompeténsia ba munisípiu sira no komunidade jere turizmu komunitáriu.
Ministru Turizmu Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay, rejista rekomendasaun sira hodi kontinua mellora serbisu sira, maibé kestaun ne’ebé temi durante ne’e ministériu toma hela atensaun.
Orsamentu adisionál $319, 576 ba MTA atu dezenvolve turizmu komunitáriu
Iha diskusaun espesialidade, deputadu CNRT aprezenta proposta ida hodi husu hasai $319. 576 husi títulu Dotasaun Jerál Estadu iha Programa Inkluzaun Sosiál ho atividade pensaun vitalísia hodi aloka fali ba MTA nia Programa Turizmu. Verba adisionál ne’e pasa ho objetivu atu dezenvolve turizmu komunitáriu.
Deputada CNRT, Virgínia Ana Belo, nu’udar proponete esplika razaun katak durante audiénsia foin lalais ne’e, iha de’it orsamentu uitoan mak aloka ba iha turizmu komunitáriu ho montante $93.764, entaun orsamentu ne’e la sufisinte.
“Iha suku lima ne’ebé atu dezenvolve ninia turizmu komuitáriu, orsamentu ida ne’e la sufisiente. Importante liu mak verba nia alokasaun sei rihun $319-resin ne’e [atu] dezenvolve liu ida iha Seloi Kraik [Aileu], tanba Primeiru-Ministru no deputadu sira hotu bá to’o ona iha ne’ebá, haree paizajen furak tebes. To’o agora seidauk dezenvolve ho di’ak”, nia fundamenta.
Nia konsidera ho adezaun nasaun nian ba ASEAN sai mós hanesan odamatan importante ba vizitante bele mai esplora turizmu país ninia. Hodi sujere ba Governu atu fatin turizmu sira ne’ebé iha bele aplika ona pagamentu bainhira ema vizita hodi kontribui reseita doméstika ba país.
Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay, dehan dezde inísiu turizmu komunitáriu sai hanesan prioridade MTA nian no agora kuaze iha munisípiu 13 iha hotu, liuhusi apoiu orsamentu.
“Sita kona-ba Seloi, fatin ida furak tebes, konbinasaun entre natar, bee, foho, ne’ebé ita haree furak. Se osan ne’e aloka duni mai Minstériu Turizmu, ami sei utiliza didi’ak, nune’e bele aumenta tan sítiu turístiku ida bele atrai mós turista doméstika”, dehan.
Proposta OJE 2026 ba MTA iha montante inisiál $9.547.753. Ho proposta adisionál ne’ebé aprova orsamentu MTA sei iha aumentu ba tetu ne’ebé iha.
Deputada CNRT, Cedelízia Faria dos Santos, hateten adisionál ne’e la aumenta tetu OJE 2026 nian, tanba hasai husi Dotasaun Jerál Estadu iha Programa Inkluzaun Sosiál iha atividade pensaun vitalísia, ne’ebé aloka sei la uza tanba ho revogasaun lei pensaun vitalísia ne’ebé foin promulga.
Notísia relevante: OJE 2026 ba MTK aprovadu, Parlamentu husu atu mellora serbisu
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora




