DILI, 19 Abríl 2026 (TATOLI)—Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF) liuhusi Diresaun Jerál Pekuária tinan ne’e, prevee orsamentu hamutuk $174.800 hodi sosa fini animál hanesan karau vaka, karau timor, manu mareko no fahi.
Diretór-Jerál Pekuária, no Veterináriu, Augustu hateten, fini ne’ebé ministériu sosa ne’e Hola parte nu’udar Planu Asaun Anuál ministériu nian ne’ebé halo kada tinan oinsá apoiu ekonomia komunidade ninian.
“Entaun tinan-ne’e ita prevee orsamentu hamutuk $174.800 hodi sosa fini animál sira ne’e tau iha sentru fini sira mak ita disribui ba grupu sira ne’ebé hatama proposta hakarak haki’ak animál mak ita fó sira haki’ak””, Augusto Barros, hateten ba Tatoli.
Nia esplika animál sira ne’ebé atu sosa iha tinan ne’e mak hanesan fahi tanba fahi iha sentru fini Dotik Manufahi foin lalais mate hotu tanba moras ASF entaun tinan ne’e sosa foun fali para haki’ak fali.
“Fahi tinan ne’e ami sei sosa fini hamutuk 12 kabesa hamutuk $3.800”, nia dehan.
Animál seluk tan atu sosa mak hanesan manu mareko hamutuk 400 bikus ho ninia hahán totál orsamentu hamutuk rihun $16, tau iha Sentru Manu Mareko iha Dotik Manufahi, daudaun manu ne’ebé iha sentru fini ne’e hamutuk 100 liu no tinan ne’e distribui tan 30 bikus ba grupu balu atu haki’ak.
“Ita mós sei sosa tan karau vaka hamutuk 40 kabesa ho osan rihun $24 no karau timor hamutuk 55 kabesa ho osan $66.000”, nia dehan.
Nia subliña, karau sira ne’e hakiak iha sentru sentru fini lima iha munisípiu Lautein, Manatutu, Vikeke, Bobonaru no Manufahi, daudaun karau vala ne’ebé iha sentru fini ne’e liu 80 kabesa, no karau timor hamutuk 55 kabesa.
Nia esplika karau timor ne’e hakiak foku ba produsaun susu-been nian, entaun polítika ne’e estabelese iha tinan 2025 objetivu atu hois karau susu-been, momentu ne’ebá haki’ak uluk karau totál 55. Karaun sira ne’e agora kondisaun di’ak hela tanba haki’ak iha sentru fini estabelese kedas duut kuaze 50 ektare hodi fó han karau.
Tuir nia, husi karau ne’e iha karau tolu mak hahú hahoris ona no hois ona nia susu-been tama ona fulan neen hanesan ne’e, iha Natarbora no Vikeke ne’e. nia susu-been hois tiha agurda iha freezer aban bainrua uza halo treinamentu ba iha prosesamentu susu-been nian.
“Karau ne’ebé ita hakiak seidauk hanoin faan nia susu-been ba merkadu, tanba susubeen iha oituan ne’e maizumenus ita uza hodi fó treinamentu ba grupu no komunidade sira oinsá atu hetene prosesamentu susu-been. Atu hanoin ba merkadu bainhira karau ne’e barak mak kabuk depoiz hahori serentak ne’e bele hetan kuantidade susu-been ne’ebé boot mak”, nia dehan.
Nia esplika ba oin mai programa ne’e espanda ba komunidade sira, daudaun sentru ne’e hanesan pilotu ida oinsá atu hatudu ba ema, katak prosesu hakiak ne’e tanba sentru ne’e estabele sai hanesan sentru formasaun be tékniku no agrikultór sira.
“Animál sira ne’ebé ita sosa rai iha sentru fini ita labele faan, ita só ajuda ba komunidade, aban bainrua faan mós la’ós ita maibé serbisu hamutuk Kooperativa sira husi sira mak bele faan. Ita só ditribui fini no prodús fini ida-ne’e mak ita-nia serbisu tanba Governu labele faan direitamente ita só bele apoiu komunidade”, nia subliña.
Nia dehan, fini sira ne’ebé sira sosa ne’e iha rai-laran hotu no rai iha sentru fini sira mak distribui ba komunidade grupu sira 200-resin hanesan ne’e mak haki’ak, tanba Governu nia parte mak sosa haki’ak, habarak no distribui.
“Animal sira ne’e ita fahe gratuitamente ba komunidade. Ita distribui iha parte rua, ida ita sosa direitamente distritu ba grupu haki’ak animál iha terrenu no seluk ita sosa prodús iha sentru fini sira habarak iha ne’ebá mak distribui”, dehan.
Entaun kada tinan ministériu tenke sosa fini rai iha sentru fini sira tanba animál ne’ebé hakiak sempre distribui tuituir ba grupu sira haki’ak.
Diretór ne’e haktuir katak distribuisaun animál ba grupu sira ne’e ho intensaun ida atu hasa’e rendimentu ba komunidade sira hodi hadi’a ekonomia família nian, nune’e mós atu kria kampu traballu ba grupu sira hodi nune’e setór agrikultura ne’e rasik bele dezenvolve ba to’o iha fatin hotu-hotu iha territóriu nasionál ne’e rasik.
Aleide ne’e ministru mós prevee orsamentu hamutuk rihun $13 ne’ebé involve direita grupu sira ne’ebé iha to’os, no iha esperiénsia kuda du’ut furizeira pois mak fó han animál sira.
Dezafiu ne’ebé durante sira hasoru mak sentru fini sira hasoru difikuldade fasilidade seidauk kompletu, hanesan karau nia luan seidau kompletu, instalasaun bee seidauk la’o di’ak no seluk tan presiza hasa’e koñesimentu tékniku sira tanba koñesementu sei natón de’it.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
