BAUKAU, 29 Abríl 2026 (TATOLI)—Organizasaun Naun Governmental (NGO) Asisténsia Legál ba Feto no Labarik (ALFeLa) konsidera vítima bazeia ba jéneru kontinua hasoru difikuldade asesu ba justisa bainhira hasoru violénsia no diskriminasaun iha komunidade.
Koordenadór Prevensaun no Advokasia ALFela, António Marques, esplika dezafiu barak mak vítima sira hasoru hodi asesu ba sistema forma iha área justisa hanesan laiha apoia husi família, maioria komunidade seidauk simu iha sosiedade, bullying, diskriminasaun inklui estigma hodi afeta ba psikolojia no limita asesu ba justisa.

“Laiha ema apoia hodi akompaña sira ba asesu sistema formál justisa ne’e halo sira dilemátiku to’o retira atu kontinua ba prosesu,” António Marques hateten iha Uma Dame Vila Nova, Baukau, Kuarta ne’e.
Marques argumenta, ho situsaun sira-ne’e, ALFeLa realiza rorkshop munisipál ho tema Haforsa Feto no Labarik, Komunidade, LGBTIQ+ no Ema ho Defisiénsia (EhD) nia koñesimentu hodi asesu ba justisa nune’e eleva koñesimentu komunidade kona-ba maneira sensibilizasaun ligadu ho prevensaun diskriminasaun hasoru EhD, LGBTIQ+, Feto no Labarik.
Aleinde ne’e, fasilidade iha setór justisa sei menus rekursu no fasilidade espesialmente ba EhD ko’alia iha-ne’ebé sai dezafiu bainhira atu asesu ba justisa tanba limitadu hafoin sai vítima ba kazu violénsia bazeia ba jéneru.
“Papél ALFeLa kontinua garante asisténsia legál ba feto no labarik inklui krime violénsia bazeia ba jéneru hanesan prevensaun liuhusi sensibilizasaun hodi eleva koñesimentu entidade hotu iha baze,” Marques akresenta.
Responsavel ALFeLa enkoraja Feto no Labarik, Komunidade, LGBTIQ+ no Ema ho Defisiénsia (EhD) atu labele ta’uk atu levanta no brani asesu iha sistema legál liuhusi kanál parseiru sira-ne’ebé eziste iha Timor-Leste no husu komunidade hotu atu labele halo diskriminasaun hasoru vítima sira maibé konsideradu nu’udár umanu.
ALFeLa durante eziste rejista kazu violénsia bazeia ba jéneru iha territóriu nasionál hamutuk 7000-resin iha-ne’ebé atualmente iha faze prosesu hamutuk 2000-resin no maioria finaliza ona, pendente no kazu balun arkiva.
Enkuantu totál kazu iha Munisípiu Baukau hamutuk 343 husi tinan 2023 to’o inísiu 2026 kompostu tinan 2023 hamutuk 85, iha 2024 hamutuk 109, 78 rejista iha tinan 2025 no inísiu 2026 kazu hamutuk 11.
Husi totál kazu 343, ALFeLa rejista númeru violénsia ne’ebé aas-liu mak violénsia doméstika, violénsia seksúal, abuzu seksúal, violénsia bazeia ba jéneru no kazu abandonadu.
Jornalista: Natalino Belo
Editór: Xisto Freitas da Piedade




