OEKUSI, 12 Maiu 2026 (TATOLI) – Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA (INSCIDA, I.P.) hala’o atividade semináriu hodi divulga informasaun kona-ba prevensaun vírus HIV-SIDA durante loron lima ba komunidade iha sub-rejiaun Pante Makasar, Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA).
Atividade ne’e kobre suku lima iha sub-rejiaun Pante Makasar, hanesan Suku Cunha, Lifau, no Nípani. Alende ne’e, sensibilizasaun ne’e kobre mós instituisaun públiku sira, inklui membru PNTL, no sei enserra iha Eskola Tékniku Vokasionál (ESTV) Lifau, iha Suku Kutete.
Notísia relevante:INCSIDA husu MS tau reazente teste HIV/SIDA iha fasilidade saúde iha TL
Prezidente INSCIDA, I.P., Daniel Marçal, esklarese katak semináriu ne’e nia objetivu mak atu hasa’e koñesimentu komunidade nian hodi prevene aan husi HIV-SIDA, konsidera Oé-Kusi nu’udar rejiaun ne’ebé iha risku aas tanba fronteira rai-maran ho nasaun viziña.

“Ami mai halo sosializasaun iha Oekusi ne’e, tanba Governu mós konsentra hotu mai iha RAEOA. Ida-ne’e, Governu Sentrál halo planu di’ak ba Oekusi, no agora tempu to’o ona ba Oekusi sira atu haree liu ba dezenvolvimentu, maibé daudauk ne’e Oekusi oan sira mós, hasoru fali problema boot maka HIV ne’e, ita haree jeografikamente fronteira hale’u, entaun INSCIDA tenke kontinua partilla informasaun to’o nível suku,” Daniel Marçal afirma iha Suku Lifau, tersa ne’e.
Bazeia ba dadus nasionál, tuir Daniel Marçal, vírus ne’e afeta barak liu joven sira. Tan ne’e, INSCIDA prioritiza kampaña tinan-tinan atu fó hanoin ba komunidade, liliu sira ne’ebé seidauk iha koñesimentu kona-ba moras ne’e.
“HIV ne’e la hili ba ema nia koñesimentu, maibe bainhira ema nia hahalok, seksuál la kontrola, la eduka, la jere, entaun risku ba tranzmisaun HIV,” nia hateten.
“Ho ida-ne’e, ita foku mós mai Oekusi, no ita haree mós autoridade preokupa loos. Tan ne’e maka Autoridade mós koopera di’ak loos ho INSCIDA, hodi servisu hamutuk, proteze vírus HIV ne’e iha RAEOA, no dada sai komunidade sira liliu joven sira husi vírus HIV ne’e,” nia énfaze.
Notísia relevante:Trimestre Dahuluk: INCSIDA rejista pasiente HIV/SIDA 62
Iha fatin hanesan, Xefe Suku Lifau, Delfino Sole, sente orgullu ho programa ne’e tanba ne’e foin primeira-véz INSCIDA tuun direita ba suku hodi habelar informasaun.

“Durante ne’e, ha’u mós rona katak ha’u-nia komunidade sira balun, hetan ona vírus HIV ne’e, maibé ita seidauk hatene loloos nia impaktu ne’e mai husi ne’ebé. Tanba ne’e, ha’u konvida ona komunidade 250, tuir alvu ne’ebé INSCIDA husu atu partisipa másima iha atividade ne’e,” nia orgullu.
Luiza do Santos nu’udar partisipante ida konsidera katak atividade sensibilizasaun ne’e importante liliu joven sira atu bele hetan informasaun kona-ba vírus HIV-SIDA ne’e.
“Iha semináriu ne’e, ami rona husi INSCIDA katak atu evita vírus HIV maka labele ransu arbiru, kuidadu aan no selseluk tan, atu nune’e labele kona moras HIV-SIDA, ne’ebe informasaun ida-ne’e, foin primeira-véz mak ami rona, ne’ebé ami hanesan joven tenke hatene informasaun sira-ne’e,” nia informa.
Notísia relevante:INCSIDA ho parseiru lansa planu estratéjiku nasionál atu luta kontra HIV
Entretantu, tuir dadus INSCIDA nian husi tinan-2013 to’o 2025, totál kazu HIV-SIDA iha Timor-Leste hamutuk 2.560. Husi númeru ne’e, na’in-295 maka halo ona tratamentu saúde, na’in-130 la koopera ba tratamentu, no na’in-425 maka lakon ona vida.
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo





