DILI, 05 Agostu 2025 (TATOLI)-Bankada FRETILIN iha Parlamentu Nasionál konsidera akórdaun Tribunal Rekursu (TR) nian afeta no vinkula desizaun sira husi órgaun soberania hotu-hotu.
Deputadu FRETILIN, Joaquim dos Santos ‘Boraluli’, nu’udar deputadu rekerente ne’ebé husu fiskalizasaun abstrata ba Lei n° 4/2025, 28 Abríl, Lei Organizasaun Judisiária, simu ona notifikasaun akórdaun no desizaun TR nian ba rekerimentu.
Tanba ne’e, bankada FRETILIN kongratula koletivu juis iha TR ne’ebé ho independénsia, profisionalizmu no seriedade hala’o knaar hodi hasai akórdaun númeru 05/CONST/2025/TR, NUC: 0042/25TRDIL, ne’ebé deklara inkonstituisionalidade ho forsa obrigatóriu jerál ba artigu 2 Lei n° 4/ 2025, 28 Abríl, alterasaun daruak ba Lei Organizasaun Judisiária, ne’ebé aumenta artigu 76.0-A.
“Ho akórdaun Tribunál Rekursu nian ne’e afeta diretamente pozisaun Prezidente Tribunál Rekursu [PTR] atuál, katak de faktu no laiha ona lejitimidade legál. Tanba Prezidente Repúblika [PR] nomeia juis Afonso Carmona liu husi dekretu Prezidente númeru 35/2025 29 Abríl, ne’ebé bazeia ba alínea j) husi artigu 86 konjuga ho nú 3 husi artigu 124 Konstituisaun, no mos lei vijente”, nia hato’o liuhusi konferénsia imprensa, iha Parlamentu, ohin.
Nia salienta katak lei vijente ne’ebé refere iha dekretu PR nian maka Lei n.° 4/ 2025, 28 Abríl, ho nia aditamentu iha artigu 76.0-A, hodi estabelese mós kritéria sira atu sai PTR nian. Ne’ebé ikus mai, liuhusi akórdaun ida-ne’e, tribunál deklara norma ne’e inkonstitusional ka kontra Konstituisaun.
Nune’e, dekretu PR nian hodi nomeia juis Afonso Carmona nu’udar PTR sofre ona nulidade insanável. Tanba tuir artigu 2 númeru 3 Konstituísaun Repúblika ne’ebé hatete, lei sira no aktu sira Estadu nian no mós podér lokál nian só bele vale bainhira halo tuir de’it Konstituisaun.
“Nulidade insanável ne’e signifika katak, aktu Prezidente Repúblika nian hodi halo nomeasaun ba PTR ne’e nulu no la vale, hahú kedas husi inísiu nomesaun ka ho liafuan seluk katak nomeasaun ne’e la eziste ka nunka akontese tanba labele haketak aktu nomesaun liu husi dekretu Prezidente Repúblika nian ho norma ne’ebé Prezidente uza hodi halo nomeasaun ba juis Afonso Carmona”, hateten.
Nia dehan tuir loloos, PR bele ezerse ninian kompeténsia Konstitusionál tuir artigu 149 Konstituísaun, hodi husu fiskalizasaun preventiva molok promulga alterasaun Lei Organizasaun Judisiária, maibe la halo ida-ne’e.
“Prezidente Repúblika hili dalan lais nian, iha loron 28 Abríl 2025 promulga alterasaun Lei Organizasaun Judisiária no iha loron tuir kedas, 29 Abríl 2025, nomeia juis Afonso Carmona, nu’udar Prezidente Tribunál Rekursu”, nia kestiona.
Tuir nia, bainhira PR husu duni fiskalizasaun preventiva, juis Afonso Carmona la prienxe kritéria atu sai PTR tanba TR sei deklara kritériu sira ne’ebé uza hodi nomeia PTR atuál, inkonstitusionál hanesan akórdaun ne’ebé sai daudaun ne’e.
Nia dehan deklarasaun inkonstitusional ho forsa obrigatóriu jerál, iha akórdaun Tribunál Rekursu nian ne’e afeta no vinkula desizaun sira husi órgaun soberania hotu-hotu, hahú kedas husi PR to’o tribunál sira atu kumpre desizaun ne’e.
“Atu salvaguarda integridade, independénsia no normál funsionamentu Tribunál Rekursu nian, ami husu ba juis Afonso Carmona atu voluntariamente husik hela ka dada-an husi Tribunál Rekursu ho dignidade tomak”, nia hato’o.
Bankada FRETILIN mós husu PR atu nomeia fali PTR foun tuir Konstituisaun haruka.
Notísia relevante: Bankada CNRT: Akórdaun TR laiha efeitu ba nomeasaun PTR
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora
