DILI, (TATOLI) – Vantajen husi Delimitasaun Fronteira Marítima (DFM) mak Timor-Leste iha serteza kona-ba área jurisdisaun nian, katak Prezidente Timor Gap, Francisco Monteiro.
“Ho Delimitasaun Fronteira Marítima halo área ne’e iha serteza en termu jurisdisaun. Ne’e buat ida importante tebes, tanba investimentu seluk iha petróleu nian buat ida jurisdisaun serteza katak na’in ne’e sé loos, serteza katak sé maka atu administra kampu ne’e, serteza katak sé maka kompañia sira tenke selu sira-nia impostu ba”, Francisco katak iha Sentru Konvensaun Dili sábadu ne’e bainhira aprezenta Dezenvolvimentu Greater Sunrise : Vantajen husi Delimitasaun Fronteira Marítima no Timor-Leste nia Partisipasaun iha Joint Venture Greater Sunrise nian.
Vantajen seluk mós mak iha porsentu 70 área Greater Sunrise ne’e iha área jurisdisaun Timor-Leste nian maski liuhusi rejime espesiál Greater Sunrise, Timor-Leste sei dezenvolve tan kampu ne’e hamutuk hanesan unidade ida.
Nune’e mós fahe rendimentu 70-30 katak husi rejime anteriór fó hela Timor-Leste en termu fahe rendimentu 50-50, maibé antes de CMATS IOA serka de porsentu 18 de’it.
“Nune’e mós fó podér kontrolu ba dezenvolvimentu kampu ne’e ba Autoridade reguladora ida de’it iha parte upstream Greater Sunrise nian. Bele iha previzaun barak iha ne’e para ita bele hasa’e konteúdu lokál ne’ebé relevante ba maluk emprezáriu timoroan sira ne’e katak ida ne’e oportunidade ida atu hasa’e partisipasaun Timór nian, nune’e alagra envolvimentu setór privadu iha futuru ba buat sira ne’ebé bele”.
Tanba ne’e vantajen la’ós ne’e de’it, maibé vantajen prinsipál lubuk ida ne’ebé maka bele identifika husi DFM ne’e.
Francisco mós aprezenta vantajen seluk ne’ebé hetan husi partisipasaun Timor-Leste nian husi sosa asaun 56.56% husi upstream katak peskiza ba produsaun nian vantajen dahuluk mak Timor-Leste iha kedan maioria iha joint venture.
“Tanba ita maioria klaru nia mai ho podér ne’ebé refleta ita-nia persentajen partisipasaun. Nune’e permite ita bele orienta projetu ne’e nia ezekusaun tuir planu tempu nomós ita-nia estratéjia rasik katak ita hakarak tanba sosiedade iha preokupasaun kona-ba Fundu Petróleu no presiza iha alretnativu rendimentu ba Fundu Petrolíferu ita target katak pelu menus produsaun bele hahú iha 20-25, entaun ne’e ita serbisu fila bá kotuk haree tempu nesesáriu ba konstrusaun, diskusaun sira atu hetan finansiamentu, ita tenke hahú kedan ona target konstrusaun komesa iha 20-21 no planu aprovasaun ba konseitu nomós finansiamentu sira ne’e tenke halo antes kedan”.
Aleinde ne’e Timor-Leste mós iha direitu veta, maibé ida ne’e la’ós uza kualkér tempu maibé uza bainhira nesesáriu ba atividade ka konseitu ruma karik mosu husi joint venture sira seluk kuandu lafavorese Timor-Leste.
Ekonomista timoroan Joaõ Saldanha, hatete Xefe Negosiadór sosa asaun ConocoPhillips ho Shell nia asaun ne’e para Timor-Leste sai asionista maiór halo desizaun jere kona-ba investimentu ne’e.
“Kustu maka ita presiza kalkula depois aban-bainrua fa’an mina ne’e to’o tinan hira maka rekopera investimentu ne’e”.
Jornalista: Maria Auxiliadora
Editora: Rita Almeida
fiar ita nia matenek oan sira hodi asigura ita nian moris ba futuru. tempu ukun aan Tinan 16 naruk liu ona. populasaun aumenta ba bebeik. nesesidade aumeta ba bebeik. reseitas finansiamentu kiik ba bebeik. labele rende ba obstaklu hodi aumenta kiak no mukit. kumpri Lei deit la resolve problema moris. foti ulun no hateke ba ohin hodi sakrifika ita an agora ho resolve moris agora ba futuru. kolia inklusivu deit la too atu dezemvolve total mais tenki aranka husi esklusivu ida hodi sai makina ba inklusivu ekonomia. investmentu edukasaun importante duni mais laos atu hetan sertifikadu lisensiamentu no vokasional deit ka tau iha mala laran ka didin lolon hanesan kurtina mais tenki perpara kareta ba sira hodi sira kaer. Timor labele hein tan. ba timor leste ida nebe buras liu.