DILI, 30 agostu 2022 (TATOLI)—“UNAMET (UN) bayar kamu berapa?”. Ha’u hatán, “Tidak banyak, sedikit!” Diálogu entre Kepolisian Resor (Kapolres) Lautém, Irsan Wijaya, ho tradutór timoroan, Alberico da Costa Junior, ne’e akontese iha 1999 antes atu tama ba loron konsulta popular, 30 agostu 1999.
Notísia Relevante: Konsulta Populár 30 agostu nu’udar loron vitória polítika Timor-Leste
Diálogu ne’e mosu wainhira Alberico Junior halo tradusaun dahuluk iha enkontru nivel munisípiu ho autoriade militár no sivil iha Lospalos ho delegasaun UNAMET. Iha ninia moris tomak liu-liu sai hanesan durubasa ba malae UNAMET, ida-ne’e esperiénsia estraordináriu ne’ebé nia hetan no nunka haluha to’o ohin loron.
“Sai tradutór ne’e la’ós buat fasil, mezmu iha tempu ne’ebá ha’u nu’udar estudante finalista (iha Untim: Universitas Timor Timur) ho inglés ne’ebé di’ak ona, maibé ha’u tenke adapta-an ho termu sira-ne’ebé iha ligasaun ho eleisaun no referendu nian atu bele esplika ba votante sira. Entaun, buat ne’ebé sai obstaklu mak termu sira no staff Internasionál sira (hosi Austrália) ne’ebé mai ho ninia estilu ko’alia inglés iha lian kakorok talin de’it,” Eis tradutór United Nations Mission in East Timor (UNAMET) ba konsulta populár iha Timor-Leste, Alberico da Costa Junior, hateten ba Agência Tatoli, relasiona ho loron konsulta populár ba dala-XXIII ho tema “Ho espiritu loron konsulta populár 30 agostu 1999 mai ita hametin pás no estabilidade ba dezenvolvimentu iha ita-nia rai Timor Leste”, liuhosi WhatsApp, sábadu ne’e.
Maibé, tanba hamutuk ho sira beibeik, entaun nia bele toman lalais. Ba nia, ida-ne’e oportunidade mós atu aprende buat foun tanba esperiénsia ida-ne’e nia nunka hetan iha kampus no hetan mós esperiénsia seluk hosi staff internasionál sira.
Nia ko’alia ho onestu katak staff internasionál sira-ne’e di’ak tebes no hakarak ajuda duni povu Timor sai hosi funu naruk ida-ne’e. Dalaruma sira hirus no duni pro-otonomista sira-ne’ebé mai ko’alia oin-oin.
Iha tinan 1999 ne’e, tanba nia mai hosi rai Quinamoko (Lautém, Lospalos), nia tenke hala’o nia misaun hanesan tradutór hodi servisu hamutuk ho UNAMET iha nia rain moris fatin, nune’e nia la hetan ameasa ruma hosi membru milísia sira iha biban ne’ebá.
“Momentu hala’o misaun iha Lospalos, ha’u la hetan ameasa. Maibé família mak milisia no militár Indonézia sira ameasa no sunu ami-nia uma. Ha’u-nia livru sira-ne’ebé ha’u lori hosi Dili, ema sunu hotu tanba ha’u-nia kuartu ema tuda ho granada iha laran. Sira sunu tanba sira hatene ha’u ho família tomak hanesan rezisténsia nia ema. Ba ha’u ne’e konsekuénsia hosi ita-nia hahilik polítika. Maske nune’e, kontente no orgullu tanba povu Timor atinje duni ninia mehi lulik ukun-rasik an no daudaun ne’e ita moris iha ambiente ida-ne’ebé livre, hakmatek no laiha presaun,” nia dehan.
La’os nia mesak de’it mak hala’o misaun iha Lospalos maibé Quinamoko-oan sira hotu tenke ba Lautém. Iha momentu ne’ebá ne’e, nia ho nia kolega Crisanto Monteiro, Julio Conceicão, Alex da Costa (Alex Samurai), Casimiro do Santos (atuál vise diretór JSMP) no seluk-tan, sira ba hamutuk fali ho kolega sira seluk ne’ebé tuir rekrutamentu iha Lospalos hanesan Carmenesa Monteiro, Lusitania Cornelia Lopes, Florindo Cristovão, Enia Quadros no seluk-tan.
“Entaun, númeru tradutór aumenta ona. Ida-ne’e pasu di’ak atu fasilita prosesu rejistrasaun referendu nian,” nia haktuir.
Tuir nia, esperiénsia ne’ebé di’ak-liu nia hetan mak iha tempu ne’ebá hala’o enkontru primeiru iha Lospalos no halo observasaun ba fatin ne’ebé atu instala kuartél Reprezentante Nasaun Unida (ONU) nian iha Lospalos.
“Tanba, iha tempu ne’ebá, ha’u nu’udar tradutór selesionadu ba Xefe UNAMET Lautem nian, Adrean Morice husi Australia. Ba ha’u enkontru ne’e nu’udar esperiénsia di’akliu tanba primeiravés halo tradusaun ba enkontru boot ida iha nivel munisípiu ho administradór, DANYON 745, DANDIM, KAPOLRES no autoridade sira seluk Lautém nian,” nia hateten.
Iha momentu ne’ebá, Xefe UNAMET Lautém, Adrean Morice mak lidera no destaka sira ho aviaun helikoptru. Nia sa’e helikoptru UN nian iha Lanud Bairru Pite, Dili, nia ho staff internasional na’in-lima iha tempu ne’ebá, maibé momentu ne’e, intelijen militár Indonézia no mós tuir no sa’e hotu helikoptru ne’e.
“Bainhira fila hosi Lospalos to’o iha Baucau nia leten, staff internasionál ida hasai foto hosi leten tanba haree paisajen furak, maibé bainhira ami to’o iha Lanud-Dili, intelijen ne’e hadau no foti staff internasionál ne’e nia Kámara no delate hotu kedas foto sira-ne’ebé nia hasai iha Baucau. Staff internasionál ONU ne’e hirus no protesta maibé terlanjur hamoos tiha ona,” Junior haktuir.
Ba nia, halo tradusaun primeiru iha enkontru nivel munisípiu ho autoridade militár no sivil iha Lospalos ho delegasaun UNAMET ne’e esperiénsia estraordináriu tanba Kapolres Lautém, Irsan Wijaya mai husu nia hodi dehan UN bayar kamu berapa? Haú dehan, tidak banyak, sedikit! Pois nia hamnasa de’it.
Esperiénsia moruk ne’ebé ho ninia família hasoru mak milisia no militár Indonézia sunu sira-nia uma iha Sawarica, ameasa família no sunu livru sira ne’ebé nia lori hosi Dili. Livru sira-ne’e nia tenke lori ba Lospalos tanba antes ne’e milisia asalta ona sira iha Quintal Boot, Dili hafoin sira halo demonstrasaun boot ida iha Kampus UNTIM.
Iha tempu ne’ebá, Koordenadór Klandestina Sentral Haburas nian, Tito “Todaho” Conceiçao, Tobias, Romaldo no sira seluk halai sees hosi Quintal Boot no defisil tanba ema hale’u tiha, maibé sorte di’ak kolega Sico Gari ho kolega jornalista malae mutin hosi Itália no Japaun ida tama hasoru loos kolega sira.
“Entaun, ha’u sai husi eskola Santo Yosep nian, tanba taxi ida hein hela kolega jornalista sira-ne’e, sira lori ha’u ba tiha Hotel Turizmu. Iha tempu ne’ebá no ba haan hamutuk ho sira iha Areia Branca. Akontesimentu ne’e iha 10 maiu 1999. Semana ida tomak ha’u sees hosi Quintal Boot tanba milisia tiru mate ami-nia joven ida no ida seluk kanek no mós tá mós família balun iha ne’ebá. Iha Dili, ha’u-nia fatin toba ne’e iha fatin tolu, Quintal-boot, Kampus Caicoli no Amu Bispu Belo nia Rezidénsia iha Licidere hamutuk ho Kompatariota Olandino, Marito Humberto, Maucai, Agapito, Amandio, Alarico Daitula Junoir no seluk tan,” nia relembra.
30 agostu 1999, ha’u vota iha SD Home
Ho situasaun ida-ne’e, nia deside lori livru no sasán sira seluk ba uma iha Sawarica, Lospalos, para bele seguru maibé infelizmente ikus-mai ema sunu.
“Bainhira to’o ona iha Lospalos, semana ida hahú serbisu, ha’u lisensa mai fali Dili atu tuir ezame teze ka monografia tanba ha’u estudante finalista iha departementu Inglés. Entaun bainhira ha’u fila hosi Dili, sira halo desizaun no muda ha’u ba hamutuk fali Staff Internationál Hugo hosi Olanda nu’udar xefe ba polling center Home nian, David Hall hosi Australia, Julie Dunphy hosi Irlanda no Paul Cullen hosi Irlanda mós. Ema sira-ne’e di’ak loos no ajuda tebes ami iha tempu ne’ebá. Momentu ne’e, ha’u ho kolega staff internasionál sira kona polling center Suco Home, Lospalaos Vila. Iha tempu votasaun iha 30 agostu 1999, ha’u vota iha SD Home, Lospalos, fatin ne’ebé ami serbisu ba,” nia dehan.
Bainhira sekertáriu jerál ONU, Kofi Anan ofisialmente anúnsia rezultadu referendu iha loron 04 setembru, kolega staff internasional sira mai hakuak hodi fó parabens no dehan “imi manan ona, maibé situasaun seguransa mak la garantidu”. Tanba seguransa iha tempu ne’ebá polisia no militár Indonézia mak kaer.
Ho situasaun ladun di’ak hafoin anúnsiu, entaun loron rua antes iha ona komunikasaun entre staff internasionál sira katak ONU sei taka ninia kuartél sira iha munisípiu no sei konsentra hotu iha Dili. Entaun, iha 07 agostu 1999, staff hotu-hotu konsentra iha kuartel ka sede UNAMET munisípiu nian.
Maibé iha momentu ne’e staff lokál barak laiha mosu iha ne’ebá, inklui nia tanba antes ne’e nia laiha informasaun. Entaun staff internasional sira hanesan Hugo, David, Jullie Dunphy no Paul Cullen buka ha’u to’o iha uma maibé iha dadeer ne’e tempu ne’ebá, nia ba nia tiun nia uma, entaun iha momentu ne’ebé kolega Lusitania mak hatene ne’e fatin, entaun Lusitania ba ho kolega malae sira, sira para karreta iha Estrada boot.
“Ha’u rona karreta nia lian, entaun ha’u hateke ba, ha’u haree kedas kolega sira. Ami ko’alia lalais kona-ba viajen atu ba Dili. Ha’u aseita, entaun ami lalais ho karreta ONU nian ne’e, ba uma foti lalais roupa no foti dokumentu sira importante hodi ta’u iha pasta laran no ho lalais ba sede no la kle’ur ami komesa la’o nadodon ona ba Dili. Ema barak haree laran Triste bainhira staff ONU nian dada an sai hosi Lospalos,” nia haktuir.
“Ami to’o iha Baucau, militár sira tiru, entaun staff internasionál sira deside, tau ami iha Lanud Baucau nian. Ami haree karreta ONU nia para hotu iha ne’eba, kuaze kolega sira hosi Viqueque no Baucau konsentra hotu aeropotu Baucau. Ami haree, aviaun Hercules Forsa Australia nian para iha ne’ebá atu tula staff internasioál sira no iha tempu ne’ebá ami haree Amu Bispu Belo mós hamrik hamutuk ho staff internasionál atu sai ona aviaun ne’e,” nia dehan.
Nia dehan staff Internasionál kontinua akompaña tanba forsa milisia ameasa sira. Tuir loloos, sira sa’e aviaun ne’e atu semo direta ba Darwin, maibé tanba militár sira ameasa sira, entaun staff lokal sira la konsege. Sira-nia Lars Sieref, staff internasioál telefone ba Kuartel Jerál Dili hodi husu helikoptru, nune’e bele mai tula sira. Malae hein sira to’o helikoptru mai tula sira ba Dili mak foin malae sira sa’e Hercules ne’e ba Darwin. Bainhira sira to’o iha aeroportu Comoro Dili, karreta ONU nian hein ona sira, tula direta iha kuartel jerál.
Depois situasaun Dili ne’e ema sunu uma no edifísiu boot sira, milisia no militár sira foti sasán iha loja sira, lalin mohu sasán (lahatene) atu lori ba ne’ebé.
“Ami hela iha Kuarte Dili durante loron tolu, ami evakua ba Darwin iha 10 Setembru 1999 hafoin iha desizaun hosi Konsellu Seguransa ONU nian. Ami evakua ba Darwin iha 10 Setembru 1999. Kuaze fulan rua ami hela iha Darwin no fila-fali mai Timor iha novembru 1999,” nia hateten.
Iha 1999 nia rohan no iha 2003 abríl, nia nafatin sai tradutór ba ONU iha tempu UNTAET nian. Bainhira Misaun UNTAET ramata, iha Maiu 2003, nia apply fali serbisu iha Internews-Ajénsia Internasionál ne’ebé fó apoiu tomak ba mídia no jornalizmu iha Timor-Leste.
Hosi Internews aprende jornalizmu
Eis tradutór United Nations Mission in East Timor (UNAMET) ba konsulta populár iha Timor-Leste, Alberico da Costa Junior, hateten hahú servisu iha Internews mak aprende kona-ba ho lala’ok mídia no mundu jornalizmu.
“Husi internews mak ha’u aprende kona-ba mídia no jornalizmu,” Alberto da Costa Junior hateten.
Alberico Junior haktuir serbisu iha internews ne’e, ajénsia internasionál mak fó apoiu tomak ba mídia no jornalizmu iha Timor-Leste.
“Ha’u liu teste iha internews tanba ha’u-nia abilidade hakerek no ko’alia Inglés ho Indonézia di’ak. Tanba aleinde serbisu iha internews, ha’u mós serbisu nu’udar freelance translator no hanorin mós iha Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL), Departementu Inglés no mós hanorin lian inglés kolega sira iha ONG sira,” nia dehan.
Nia hatutan bainhira internews nia misaun hotu iha 2005 harii fali Timornewsline. Sira harii fali Timor-Leste Media Development Center (TLDMC) agora FMDC, harii mós Timornewsline, mídia online primeiru ho lian Inglés maibé agora laiha ona tanba problema fundu.
Ikus mak nia ho kolega sira hanesan Francisco Gari, Shandy Sequeira, Gil Silva, Ray Silva no sira seluk harii fali Rádiu Liberdade ne’ebé daudaun ne’e funsiona hela.
Daudaun ne’e, nia serbisu iha Conselho de Imprensa Timor-Leste. Maski nia la hala’o ona atividade jornalizmu hanesan uluk, maibé nafatin iha ambitu mídia no área mídia nian.
Notísia Relevante: Governu aloka rihun $100 komemora loron Konsulta Populár ba dala-XXIII
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes




