DILI, 06 setembru 2023 (TATOLI)—Iha tinan ida-ne’e, iha 06 setembru, Timor-Leste liuliu Suai-oan sira komemora Masakre Setembru Negro Suai 1999 ne’e ba dala-24 (06 setembru 1999-06 setembru 2023) ho atividade halo reflesaun, sunu-lilin no kari ai-funan iha Monumentu Setembru Negro 1999.
Notísia Relevante: Setembru Negro, mate-isin butuk iha igreja oin hanesan foho oan ida
Antes ne’e, Antigu Prezidente Repúblika, Kay Rala Xanana Gusmão, hateten Governu konstrui Monumentu Masakre Negro Suai 1999 ne’e, bainhira mai vizita fatin ida-ne’e labele halerik beibeik no labele tanis beibeik hodi rega imi-nia matan-been ba rai ida-ne’e.
“Ita hotu hanoin nafatin atu bele perdua. Ita hotu hanoin nafatin atu bele rekonsilia iha uma laran ho ema seluk. Importante, importante katak ita-nia oan sira la’ós atu mai iha ne’e tinan ba tinan hodi halerik iha ne’e. Maibé, wainhira tama iha ne’e dehan ha’u-nia aman, ha’u-nia maun, ha’u-nia tiun, ha’u-nia parente ida asswa’in. Sente-aan mós katak nia mós asswa’in. Ne’ebé, maluk sira, povu tomak iha ne’e… Loron halerik liu tiha ona. Ita tau [monumentu] ida-ne’e la’ós atu halerik, la’ós atu mai iha ne’e atu dasa rai hodi tanis. Lalika rega ita-nia rain ho matan-been,” Xefe Estadu, Xanana Gusmão hateten iha ninia diskursu ba inaugurasaun Monumentu Setembru Negro 1999 iha Debos-Suai-Covalima, tersa (04 fevereiru 2003) liubá ne’e.
Iha fatin hanesan, Reprezentante Nasaun Unida iha Timor-Leste, Xefe United Nations Mission of Support in East Timor (UNMISET), Kamales Sharma, mós hateten monument Setembru Negro 1999 sai hanesan buat ne’ebé monumentál tanba masakre ida-ne’e nu’udar simbólu determinasaun ida.
“Nasaun Unida hanesan komponente ida em jerál, iha ninia kompromisiu atu fó apoiu hodi hetan dame no rekonsiliasaun iha Timor-Leste nomós kauza justisa nian. UNMISET mós apoiu makaas ba serbisu Komisaun Simu Malu, Lia-Loos, no Rekonsiliasaun (CAVR) nian atu haburas amizade iha nasaun furak ida-ne’e nia laran. Husik monumentu [Massakre Setembru Negro 1999] ida-ne’e sai buat ida mak monumentál nomós trajédia mak halo ita ko’alia iha imi-nia rain ne’e, sai nu’udar avizu no simbólu determinasaun ninian ida,” Kamales Sharma hateten iha ninia diskursu ho datel tetun.
Maske Xanana Gusmão hateten Suai-oan sira tenke perdua no bele rekonsilia ho ema seluk [ne’ebé halo sira sai vítima] no labele halerik no tanis iha iha Monumentu Setembru Negro 1999 ne’e, maibé vítima sira nunka atu haluha trajedia umanidade ne’ebé akontese iha loron 06 fulan-setembru tinan 1999 iha sira-nia moris.
Vítima Masakre Setembru Negro 1999, Feliciana Cardoso, haktuir iha Iha loron neen (6) fulan Setembru (1999) lorokraik, iha tuku tolu (15h00) loloos, grupu milísia Laksaur no Mahidi (inklui TNI no Polisia Kontijente Lorosa’e) hahú halo reajen ba rezultadu reefrendu nian ho tiru kilat. Sira baku fera uluk janela hafoin estraga odamatan igreja nian sira hotu no sira tama ba igreja laran, haruka ema sira-ne’ebé subar iha igreja laran ne’e atu sai ba li’ur hodi foti-liman ka rende.
Nia hateten, bainhira sira haruka populasaun sira iha igreja (Avé Maria Suai) laran lakohi sai ba li’ur, membru milísia sira-ne’e hahú tiru tiru poupusaun be halai buka fatin ne’e ho raizada de’it, nune’e nia ho nia laen-kaben buka fatin subar iha Padre Hilario Madeira nia kuartu laran.
Iha Padre Hilario nia kuartu laran, nia dehan, nia hasoru ema barak mak subar iha ne’eba, no iha li’ur ne’e sira rona membru milísia sira-ne’e hahú sunu igreja ne’e, ahi nia manas no suar halo sira halai sai hosi kuartu ne’e ba subar fali iha uma ida-ne’ebé besik igreja ne’e.
“Iha igreja nia li’ur, ha’u haree Padre Francisco foti liman no ko’alia ba membru Milísia Laksaur ka Mahidi sira; ‘To’o ona ba! Labele tiru tan ona tanba ita mesak timoroan de’it. Para ona ho buat tiru malu ne’e. Padre ne’e hakilar tanba haree ema barak tebe-tebes mak mate iha igreja laran. Maibé, membru Milisia Laksaur no Mahidi la interrese ba padre mia hakilar ne’e. Membru milísia ida la’o hakbesik ba padre no finje hako’ak no lori padre ne’e sai hosi rezidénsia ba Gruta Na’in Feto nian. Membru milisia ne’e tiru Padre Francisco iha ne’eba, maibé padre seidauk mate liu. Hafoin ne’e, nia lori surik ida hodi surik sona borus iha padre nia hirus-matan. La kle’ ur de’it, padre ne’e mós hakotu iis no mate,” Feliciana Cardoso haktuir.
Tanba tauk haree akontesimentu oho padre Francisco ne’e, Feliciana bia laen tauk no halai sai hosi uma ne’e hodi monu kadas iha membru milísia sira-nia liman laran no nia sai mós ninia laen nia mate.
“Membru milisa na’in-tolu (3) be kaer kilat no surik ne’e, kaer lisuk ha’u-nia laen no membru milisia ida husu ba ha’u-nia laen; ‘Tanba saida mak ó la halai?’ Ha’u-nia laen hatan ba nia, ‘Ha’u mane ida, di’ak liu ha’u mate iha ha’u-nia rain. Viva Xanana Gusmão! Viva Timor-Lorosa’e!’ Tanba neon lakon ona, membru milísia ida seluk losu surik kroat ne’e hosi nia knuuk, sona ha’u-nia laen nia sorin-kuana borus ba sorin-karuk. Ema ne’e sona ha’u-nia laen dala barak no iha lorokraik tuku haat loloos (16h00) ha’u-nia laen nia iis mós kotu,” nia dehan.
Iha loron 06 setembru 1999 ne’e, vítima Elizeu Gusamao Sabelai mós subar iha Igreja Ave Maria Suai ne’e hamutuk ho nia feen-kaben, oan, no banin sira, maibé tanba nia haree membru milisi Mahidi no Laksaur kahor ho militár (Tentara Nasional Indonesia, TNI) kaer kilat asalta Igreja Ave Maria Suai, harahun, sunu no oho sarani sira-ne’ebé subar iha igreja laran ne’e, sira hahú tiru povu sira no sira tiru kilat ne’e tarutu hanesan ema sona batar musan.
Momentu ne’e, tanba rauk, nia fahe malu ho nia familia, nia koko subar iha Hudi Laran besik Igreja Ave Maria Suai ne’e, hodi hafuhu milísia sira la’o ba-mai iha igreja Ave Maria Suai nia oin.
Notísia Relevante: Biki’ak: “Masakre 06 setembru lori ha’u moris iha infernu laran”
“Iha tempu ne’e, ha’u haree uluk amo Tarcicius Dewanto sai hosi igreja laran, langsung milísi ida hatais kamijola MAHIDI nian taa-hasoru amo Dewanto. Milísia balun iha kotuk hakilar hodi dehan, “Itu jangan bunuh. Itu orang kita.” Maibé, ema-ne’e taa tiha ona amu Dewanto hosi ulun, kbaas no amo Dewanto monu tun ba rai. La kle’ur, ha’u haree Igidio Manek mós sai hosi igreja laran, nia ba igreja sorin hodi haree amu Hilario Madeira, nia haruka nia membru Horan Muti ema sorin balun—hosi Nusa Tenggara Timur (NTT) hodi dehan, “Muti… Muti, oho de’it Hilario mak ne’ebá. Entaun, Muti karega kilat hodi tiru ba amo Hilario Madeira. Bainhira amo Hilario Madeira monu tun ba rai, ha’u mós hakfodak komesa halai tun ba moru-hun madre sira-nian hodi subar iha ne’ebá,” nia konta tuir.
Bainhira rai hahú nakukun no rai hahú fuik ona, nia hahú haklelak-aan la’o sai hosi nia subar-fatin, nia hakat neik la’o sai ba madre sira-nia asrama (koléjiu) oin, sai hosi portaun boot madre sira-nian hodi hakat ba Igreja Ave Maria nia oin.
“Ha’u hakat nafatin ba igreja oin hodi tebe halimar fatuk sira be namkari iha dalan, derrepente ha’u tebe-kona kalsa Levis ida maibé kalsa ne’e afinál ema-nia ain. Entaun ha’u haree didi’ak ba ema ne’ebé liman sorin laiha, ulun laiha, no ain laiha ne’ebé latan no hada (butuk) hamutuk iha igreja oin hanesan foho oan ida. Depois ida-ne’e, ha’u hasa’e de’it orasaun hodi reza ba sira hotu ne’ebé mate sala laek ne’e.” nia dehan.
Padre Hilario-Francisco-Dewanto hakoi iha rai-ko’ak ida iha Betun
Hosi mate hirk ne’ebé hada iha igreja oin ne’e, iha mate-isin balun hamutuk ho padre Hilario Madeira, Francisco Soares no Tarsisius Dewanto nia mate-isin ne’e, iha loron 07 setembru 1999 ne’e, milísia sira tula hakat liu forenteira hodi ba hakoi iha Timor Osidentál-Indonézia.
Antigu Diretór Jesuit Refugee Service (JRS) iha tempu susar 1999, Pe. Andre Sugijopranoto SJ, hateten nia hamutuk ekipa KOMNAS HAM, Komisi Nasional Hak Asasi Manusia (Provedor do Direitus Humanus e Justisa) Indonézia nian ba ke’e fila-fali mate-isin padre na’in-tolu (Hilario, Francisco no Dewanto) no povu babian nja matei-isin hamutuk 28 ne’ebé milísia sira oho iha Suai ne’ebé hakoi hela iha tasi ibun Metamau, Wemasa, Betun, Timor Osidentál, iha 25 Novembru 1999.
“Tuir ema boot ida hosi Polisi Republik Indonesia (POLRI‑karik KAPOLSEK?) ne’ebé iha momentu ne’e hala’o kna’ar iha Wemasa-Betun, polísia ne’e hetan persegisaun hosi milísia sira atu hein tasi ibun ne’e wainhira milísia sira hakoi mate-isin (matebian) sira-ne’ebé sira oho iha 06 Setembru 1999 no lori hosi Suai-Timor-Leste ne’e hodi hakoi iha tasi ibun Metamau-Wemasa-Betun iha 07 Setembru 1999. Polísia ne’e haree matebian padre na’in-tolu (Pe. Hilario Madeira, Pe. Fancisco Soares, Pe. Tarcisius Dewanto) hakoi hamutuk de’it iha rai-ko’ak ida-nia laran. Matebian 24 seluk, hakoi iha rai-ko’ak rua seluk. Rai-ko’ak ida fali hakoi de’it matebian sira-nia roupa no sasán sira seluk. Mate-isin balun, milísia sira-ne’e soe tama ba bee-lihun (lagua) be besik tasi ibun ne’e,” Padre Andre hateten.
Nia haktuir, iha 25 Novembru 1999 dadeersan, wainhira ke’e sai hotu mate-isin hirak ne’e, só mate-isin padre sira-nian mak halo kedas autopsia iha fatin sira hakoi ba ne’e, maibé mate-isin 24 seluk, lori hotu ba Ospitál Jerál Atambua atu halo prosesu autopsia.
“Momentu ne’e, milísia sira atu tama ba ospitál maibé BRIMOB (Brigade Mobil) sira hein metin fatin ne’e. Hein hela prosesu autopsia ne’e, Pe. Ageng, hahú halo koordenasaun ho padre sira iha Dili atu lori fila padre na’in-tolu (3) nia isin-mate,” nia dehan.
Nia hateten, Timor-Leste momentu ne’eba sai hanesan “Ground Zero”—laiha ekipamentu be adekuadu maibé BRIMOB sira ezije atu lori fila hotu mate-isin 24 seluk ba Dili, maibé tanba kestaun seluk padre sira lori fila de’it padre na’in-tolu (3) nia mate-isin.
“Maske kalan boot maibé ami lori mate-isin sira-ne’e ho Truk (kamioneta) ida, liuhosi fronteira ba Dili ho laran tauk. Wainhira tama ona iha Dili no lori mate-isin hirak ne’e ba igreja Katedral Dili, ami rona sinu igreja lian ho neineik. Sarani sira simu amu na’in-tolu (3) nia mate-isin, simu ho tanis,” nia hateten.
Maske padre na’in-tolu nia mate-isin hetan no lori fila ona mai Timor-Leste, maibé vítima masakre Setembru Negro 1999 barak buka no hein hela rezultadu investigasaun kosi investigadór sira hosi Serius Crime Unit (SCU), Unidade Krime Sériu, kona-ba trajedia Masakre Setembru Negro ne’ebé akontese iha Suai-Covalima iha 06 Setembru 1999 ne’e.
Antigu Prokuradór Jerál Timor-Leste, Longuinhos Monteiro, fó sai rezultadu investigasaun kona-ba trajedia Massakre Setembru Negro ne’ebé akontese iha rai-lulik Suai-Covalima iha 06 Setembru 1999 ne’ebé rezulta ema 200-resin mak mate iha trajédia umanidade ne’e.
“Ha’u hanoin, ohin, ita hotu halibur iha Monumentu Setembru Negro nia oin la’ós atu selebra de’it ba vitíma na’in-28 ne’ebé mak tuir informasaun imi hatoo ba investigadór sira hodi hatudu dalan, hodi ami ke’e ruin sira-ne’e iha Indonézia nia rain iha tinan rua kotuk, hodi lori mai rai iha Dili no halo autopsia. Ita, ohin, fó onra boot la’ós de’it ba sira na’in-16 ne’ebé mak ohin hakoi hamutuk iha Monumentu [Setembru Negro] ne’eba. Maibé, ita mós tenke fó hanoin ba pelumenus ema na’in-97 tuir dadus ne’ebé mak Serius Crime Unit iha, mate iha Suai laran tomak. Ita mós aproveita fó omenajen ba ema na’in-52 ne’ebé mak mate, ita lahatene nia paradeiru,” Longuinhos Mnteiro hateten.
Nia hateten, dezde iha Novembru 2001, família vitima asswa’in sira ho sira-nia susar hakat ba to’o iha Dili, hodi hasoru no insiste nia hodi dehan katak ema-ne’ebé oho ita fó onra iha Monumentu Massakre Negro la’ós tanba moras, la’ós tanba rai-nakdoko mak halo sira mate, la’ós tanba anin-boot mak halo sira mate.
“Deklarasaun sira-ne’ebé mak imi fó, ha’u deklara sai katak investigasaun ba kazu boot [krime grave] iha Suai laran hotu ona. Para ona! Problema para la’ós tanba orden ida mak fó para maibé tenke para duni tanba prosesu hotu ona. Akuzasaun ne’ebé mak ami perpara hotu ona.
Fó hatene ba família asswa’in sira no populasaun tomak katak dezde 01 Marsu 2001, akuzasaun ba pelumenu ema 12 ne’ebé mak komete krime dezde 17 Janeiru 1999 to’o iha 15 Dezembru 1999 ne’e aprezenta ona ba iha tribunál. Ikus mai, ami sei hein mandatu atu kaer kriminozu sira-ne’e. Ne’e mandatu tribunál ninian no sei lori kriminozu sira-ne’e ba hatán iha tribunal,” nia dehan.
Notísia Relevante: Masakre Setembru Negro nia hun mai hosi 26 fevereiru 1999
Jornalista : Cancio Ximenes
Editór : Rafy Belo
