DILI, 13 outubru 2203 (TATOLI)—Liuhosi kanek kuak boot be surik nia fatin ne’e, ha’u-nia maun bele haree-hetan ha’u-nia aten ho pulmaun sira-ne’e. Hosi ne’e, ha’u-nia maun dehan ba ha’u; “Alin, ó sei mate. Tanba, ó-nia teen ho pulmaun ne’e kuandu kanek ona, ó sei mate”. Ha’u rona ida-ne’e, ha’u nonok de’it. Ha’u tuur tanis no tanis de’it.
Notísia Relevante: Masakre Tumin: “Alin, pulmaun kanek ona ne’e, ó sei mate” (Parte-IV)
“Ha’u la’o loron ida tomak, tanba kolen, ha’u mai toba iha fatin ida naran Taen-Metan. Iha fatin ida-ne’e, ha’u hela kle’ur kuaze semana ida. Durante semana ida-nia laran, ha’u-nia kanek ne’e hahú dodok. Lalar sira komesa mai hobur kanek sira-ne’e. Kanek ne’e dois para mate. Dois tanba semana ida la haris no kanek sira-ne’e la fase,” Vítima Masakre Tumin 1999, Mateus Cusi “Cono-Cusi”, hanesan sasin-matan ne’ebé salva-aan hosi trajedia umana ne’e haktuir ninia sasin ba jornalista Agência Tatoli, Abílio Elo Nini.
Iha 11 setembru 1999
Iha dadeersan haree rai-hun mutin sa’e daudaun, ha’u komesa book-aan la’o tán ba oin. Ha’u la’o loron ida tomak, tanba kolen, ha’u mai toba iha fatin ida naran Taen-Metan. Iha fatin ida-ne’e, ha’u hela kle’ur kuaze semana ida. Durante semana ida-nia laran, ha’u-nia kanek ne’e hahú dodok. Lalar sira komesa mai hobur kanek sira-ne’e. Kanek ne’e dois para mate. Dois tanba semana ida la haris no kanek sira-ne’e la fase.
Ha’u mesa-mesak iha fatin ne’e. Hein ema ruam bele hetan ha’u no bele kura ha’u-nia kanek hirak ne’e, maibé nein ema ida mosu mai. Dalaruma, tanba hirus demais, ha’u hirus ba Maromak. Tanbasá mak iha terus ida-nia laran ne’e, Maromak mós nunka mosu mai atu ajuda netik ha’u. Ha’u-nia maun mós kala buka ha’u mós lahetan ona. Tanbasá? Tanba, ha’u subar ne’e muda fatin ba-mai de’it. Maibé, ha’u-nia maun esforsu-aan nafatin hodi buka ha’u tun-sa’e, to’o nia hetan ha’u. Nia kala hanoin ha’u, nia sempre lori hahan ba ha’u atu han netik.
To’o ha’u sente labele, ha’u tenke buka dalan atu la’o no bele no to’o lalais iha ha’u-nia rain Oé-Cusse. Iha kalan boot mak ha’u la’o tun neineik ba mota laran atu hariis. To’o iha mota laran ne’e, ha’u hoban-aan iha bee laran kleur ba kleur. Bee kona kanek hirak ne’e sente malirin no kmaan uitoan. Tuir loloos ha’u lakohi tan atu muda ba falin seluk, maibé loron ne’e, ha’u haree mílisa sira sunu tán uma iha Faen-Manat. Nune’e, ha’u deside tenke muda fali hodi buka fatin subar iha fatin seluk.
Iha dadeersan, ha’u kontinua la’o tutan ba oin, ha’u la’o mai to’o iha ita-nia fronteira ne’e, ha’u haree rai loron ona. Entaun, ha’u tama no subar tán iha Lida Buaya ka Aloe Vera ka Babosa nia abat be buras loos iha mota ninin ne’e. Ha’u buka fatin subar seluk tanba ema barak komesa la’o ba-mai. Balun ita-nia ema-ne’ebé tama mai no balun sai, tanba balun mai foti hela sira-nia sasán. Ema balun ne’e, membru milísia sira mak akompaña sira-nia família la’o ba-mai.
Ema sira-ne’e, ha’u koñese moos tanba barak mak mai hosi rai ida naran Buk Indonézia nian. Ha’u subar iha fatin ne’e to’o lorokraik, sira lori nauk fahi-aman boot ida no bibi ida, ha’u tuur no haree hela sira. Lorokraik, ha’u haree dalan boot ne’e mamuk no ema la la’o ba-mai ona, ha’u la’o sai hosu subar fatin, kontinua la’o tán ba oin hodi la’o tuir mota de’it.
Notísia Relevante: Masakre Tumin: “Raan sai hosi kanek nia matan ne’e suli hanesan bee” (Parte-III)
Maibé, ida-ne’e ha’u tama ona iha ita-nia rain. Ha’u la’o, la’o, la’o mai to’o bairru Oélanas ne’e, tama ona ba ita-nia rai Tumin. Bainhira ha’u to’o iha ha’u-nia uma, ha’u bolu be bolu, maibé laiha uma-na’in ida mak hatán ha’u. Ha’u bolu be bolu, ha’u haree ba-mai, hela de’it asu mak halai ba-mai. Asu na’in sira mós lahatene ba ne’ebé lerek. Karik, dalaruma tanba sira mós buka salva-aan iha ai-laran tuan sira-ne’e ka evakua ba Timor Osidentál-Indonézia. Ha’u bolu nafatin maibé só asu sira-ne’e mak simu ha’u-nia lian bolu ne’e, hodi hatán ho hatenu la para rai.
Tanba rai mamuk no uma mamuk be mamuk, ha’u hakat sees hodi la’o subar no matan ne’e hafuhu ba-mai, la sente to’o tiha iha fatin ida naran Humon. Iha fatin ne’e, ha’u hetan bee- matan ida iha ne’bá. Tanba hamrook, ha’u hemu bee hodi haforsa ha’u-nia beran atu la’o tan ba oin. Hafoin deskansa uitoan, rai mós hahú kalan ona, ha’u deside la’o nafatin ba oin hodi buka ha’u-nia família sira. Ha’u la’o no la’o, ha’u-nia kanek sira-ne’e hetok dodok no dois. Oinsá mak kanek ne’e hetan di’ak lalais, se laiha ema ida mak kura netik ha’u-nia kanek ne’e.
Terus ne’e, ha’u sente terus ida be na’in laek. Ha’u deskansa uitoan, kala liu minutu 20 hanesan ne’e, ha’u kontinua la’o hodi hakat tuir dalan naruk to’o mai iha ha’u-nia knua moris fatin. Iha ne’e, ha’u atu tama ba ha’u-nia knua laran, ha’u sente tauk be tauk. Knua ne’e mamuk na’in laek. Ha’u buka ha’u-nia inan-aman, maun-alin no parente sira maibé buka be la hetan. Tanba, tauk naresin, ha’u husik hela ha’u-nia knua hodi la’o sa’e fali ba laletek ida ida-nia leten.
Iha laletek ne’e, ha’u tuur iha ha’u-nia maun nia uma. Ha’u hateke tun ba estrada boot ne’ebá ne’e, ha’u haree ba ha’u-nia knua ne’e rai mamuk. Rai no ahi-horis sira, ema sunu mutuk. Uma sira ema sunu mutuk sai ahu-kdesan. Ha’u haree ba ha’u knua moris fatin ne’e, ai-hun sira be buras no matak ne’e, be hamriik ebsik uma ne’e ahi han no namlaek hosi rohan ba rohan. Ha’u sente, ha’u-nia loron aban kala sei mutuk hanesan ha’u-knua moris fatin ne’e.
Iha laletek ne’e nia leten, iha ne’e to’o kalan boot, ha’u tuun ba haree ami-nia uma iha knua ne’e. Ha’u la’o no la’o, kada ha’u hakat ba oin sempre hanoin hetan ha’u-nia inan-aman no maun-alin sira. Sira sei moris ka keta sira mós terus hanesan ha’u daudaun ne’e ka sira mate tiha ona. Bainhira, atu hakat ba estrada hodi tama ba ha’u nia uma, ha’u-nia asu metan ida mak mai simu ha’u. Asu ne’e mai lambe ha’u-nia ain no lambe netik ha’u-nia kanek sira-ne’e. Asu ne’e mai lambe ha’u-nia kanek sira-ne’e, nia kontente bidu ba-mai. Hanesan loloos, nia haksolok tanba nia na’in sei moris hela.
Haree asu ne’e bidu ho ksolok, ha’u mós sente kontente ona. Pelumenus, ha’u-nia asu ne’e bele hamaluk netik ha’u no bele sai ha’u-nia belun di’ak. Ha’u dada iis tuur uitoan, matan ne’e haree ami-nia uma fatin be hela de’it ahukdesan ne’e. Ha’u lori liman bolu asu ne’e, ami rua la’o ba buka família sira. Ami na’in-rua (ha’u ho asu) la’o ba buka família sira-ne’ebé subar iha fatin ida naran Oé-Kanen, besik Tumin ne’e. To’o fatin ne’e, ami-nia katuas ida naran Tiu Ul-Babu ho abó-feto, sira la sai, sira hela de’it iha Tumin maibé iha de’it sira-nia to’os modo nian ne’ebé besik hela bee-matan.
Notísia Relevante: Masakre Tumin: “Lori katana, taa kotu tan ninia liman sira-ne’e” (Parte-II)
Ha’u to’o iha uma ne’e, ha’u bolu Tiu Ulan, Tiu Ulan, Tou Ulan, bolu to’o dala tolu maibé laiha lian ida atu hatán ha’u-nia lian bolu ne’e. Ha’u hamriik iha lutu nia li’ur tanba lutu ne’e harii haleu ho ai-tarak be kro’at no kro’at—lutu taka tomak ho ai-tarak be kro’at. Lutu ne’e, husik hela odamatan ida de’it atu tama no sai. Hamriik iha lutu nia li’ur, asu ne’e hatenu be hatenu. Ha’u mós bolu Tiu Ulan dala-dala.
Eh Maromak tulun, lakle’ur ha’u rona abo-feto nia lian iha lutu laran ne’e hodi dehan; “Ai, ha’u-nia oan mane sei moris”. Ah, ha’u hateke sa’e ba lalehan, dada iis, agradese ba Maromak tanba ha’u bele hetan ha’u-nia abó-feto. Ha’u-nia abó-feto ne’e, hosi lutu laran la’o hiit ain be todan no todan, la’o neineik hakbesik mai ami rua ha’u-nia asu be hamriik kle’ur iha lutu nia li’ur ne’e. Ha’u hateke metin ba dalan kiik ida hosi uma mai fatin ha’u hamriik ba ne’e. Hamriik iha dalan klaran, ha’u-nia abó-feto nia lian semo sai hosi lutu laran ne’e; “Cono, hein lai. Abó-mane sei ba loke odamatan.”
Bainhira abó-mane loke odamatan, nia hakuak ha’u metin-metin. Asu metan be la’o hamutuk ha’u ne’e, hatenu haksolok hodi bidu hale’u ami rua abó-mane ho ksolok. Abó-mane ne’e lori ha’u tama ba lutu laran, ha’u haree, ema barak loos mak subar iha fatin ne’e. Balun ba subar iha ai-laran maibé kalan sira fila mai mak mai han no toba iha abó-mane ne’e nia uma.
Ema hirak ne’e mai hasoru ha’u iha odamatan ne’e, sira haree ha’u-nia isin sira-ne’e, sira hotu tanis. Sira lori ha’u tama to’o uma laran. Ha’u tuur uitoan, abó-feto ne’e nono bee-manas. Bee-manas nakali tiha, abó-feto ne’e lori hena hoban iha bee-mana nia laran ne’e mak hodi hanas ha’u-nia kanek sira-ne’e.
Bainhira hanas uza bee-manas, eh, kanek sira-ne’e moras lahalimar. Atu mii la mii. Atu tanis la tanis. Atu haksoit la haksoit. Pasiénsia tenke tahan para kanek hirak ne’e bele di’ak. Dalaruma ho bee-manas ne’e bele halo raan maten sira-ne’e bele nabeen. Imajina took! Maske kanek ne’e moras no dois maibé abó-feto ne’e ho pasiénsia fase ha’u-nia kanek hirak ne’e, to’o moos didi’ak.
Bainhira nia haree kanek hirak ne’e fase halo moos ona, abó-feto ne’e tau kedas aimoruk tradisionál iha kalan ne’e. Bainhira tau ona aimoruk tradisonál mak abó-feto ne’e halo sasoro para ha’u bele han. Iha kalan ida-ne’e mak ha’u foin bele sente han ho dignu no ha’u bele deskansa ho hakmatek. Maske kanek ne’e moras maibé tanba karik ha’u kolen demais, iha kalan ne’e ha’u toba tuun iha hadak leten ne’e, ha’u toba dukur haluha rai.
Kontinua ba Parte-VI…
Notísia Relevante: Masakre Tumin: “Sira kesi ami-nia liman iha kotuk mak baku no tuku” (Parte-I)
Jornalista : Abílio Elo Nini
Editór : Cancio Ximenes
