DILI, 31 janeiru 2024 (TATOLI)–Diretór Eskola Ensinu Sekundáriu Tékniku Vokasionál (ESTV) 28 Novembru Becora, Manuel Amaral, hateten ESTV Becora menus profesór ba área tékniku nian, nune’e iha rekrutamentu agora ne’e ministériu edukasaun bele tau iha konsiderasaun.
“Ita iha profesor 43, maibé ba dixiplina produtivu ka tékniku nian iha na’in-sia (9) de’it. no seluk ne’e ba dixiplina jerál nian. Ha’u atu dehan iha eskola ida-ne’e profesór ba dixiplina produtivu nian ne’e menus tebes, presiza aumenta tanba dixiplina ne’e iha prátika mós. Tanba ne’e ministériu edukasaun daudaun ne’e loke vaga ba profesór, sira husu atu tau atensaun ba kestaun ne’e. Katak rejeita mós ema-ne’ebé espesialidade ba área tékniku nian, nune’e bele koloka ba eskola tékniku sira iha Timor-Leste,” nia dehan ba Agência Tatoli, kuarta ne’e.
Nia hateten, iha profesór na’in-ida (1) mak rejigna aan tiha no ida seluk kontratu ramata iha dezembru liubá, entaun fó impaktu ba prosesu aprendizajen liuliu dixiplina produtivu hanesan departamentu eletrisidade nian tanba hela de’it ona profesor ida (1), entaun nia mós sei tun direta hodi hanorin.
“Prosesa aprendizajen ita la’o normál. Maibé, problema ba ita mak rekursu umanu ka profesór mak menus liuliu profesór ba dixiplina produtivu mak menus, tanba ita iha eskola ida-ne’e iha profesór na’in-rua. Kada departamentu maibé ida-ne’e mós seidauk sufisiente kuantu mais kolega ida-nia kontratu termina tan iha 31 dezembru liubá. Ida-ne’e sai kestaun boot ba ami no ha’u nafatin esforsu hodi kontribui mós ha’u-nia oras hodi hanorin,” nia hateten.
Oras normál ba profesór hanorin iha oras 24 kada semana, maibé realidade ne’ebé hatudu iha eskola ne’e profesór ida dala ruma hanorin tenke oras 60-80 iha semana ida nia-laran.
Tanba ne’e, nia husu ministériu edukasaun relevante atu hakat mai observa direta eskola ne’e no estudante sira, nune’e bele hatene realidade eskola tékniku ne’e no saida mak eskola ne’e enfrenta bele tau planu.
Nia husu mós profesór ba dixiplina produtivu nian, nune’e bele mai haforsa tan profesór sira hodi responde nesesita estudante nian.
Iha eskola ne’e, profesór hamutuk ema na’in-43 ne’ebé kompostu hosi feto na’in-17 no restante ne’e mesak mane ho nia estudante hamutuk 518.
Eskola Ensinu Sekundáriu Tékniku Vokasionál ne’e, iha Departamentu arte gráfika, eletrónika, eletresidade no informátika. Hosi departamentu haat ne’e buat ne’ebé sai kestaun mak prátika hanesan ekipamentu no material la sufisiente.
“Maibé ami iha konsensoens eskolar ne’ebé Governo fó kada tinan. Tinan kotuk ita simu $5.580. Hosi osan ne’e koloka ba kada departamentu hetan $1.000 no seluk halo ba atividade seluk ka ba ekipamentu eskola nian. Ida-ne’e ha’u rasik preokupa no planu hodi haruka karta ba inan-aman hodi halo enkontru no deside kada estudante $7,” nia dehan.
Nia hateten, karta akordu ne’e parte eskola haruka tiha ona ba edukasaun maibé eskola rasik kansela tiha tanba dezentendimentu entre profesór sira.
Apoiu ida-ne’e halo hodi sosa materiál prátika nian la’ós ba atividade seluk, tanba ne’e parte eskola kansela tiha maibé inan-aman nafatin inisiativa atu kontribui $2,50, maske profesór sira nafatin la konkorda.
Aleinde ne’e, fasilidade eskola hanesan kadeira ho meza seidauk la sufisente ba estudante hodi uza, entaun eskola ne’e rasik halo karta ba Ministériu Edukasaun liuhusi Dirasaun Ensinu Tékniku Vokasionál hodi husu apoiu ba kadeira ho meza ba profesór, no estudante inklui husu mós manutensaun ba odamatan no janela ne’ebé aat.
“Ami hein to’o laiha rezultadu hosi ami-nia pedidu. Ita-boot sira haree rasik ho matan, ami-nia sala-de-aula nia odamatan no janela laiha, loron kalan mak nakloke nune’e hela,” nia hateten.
Diretór Eskola Tékniku Volasionál (STM) Becora, Feliciano de Almeida Belo, hateten prosesu aprendizajen la’o normál maibé karta sirkulár ho despaixu ne’ebé iha mak eskola la’o tuir, maibé afeta ba prátika maibé ho kontribuisaun inan-aman mak ajuda eskola ne’e hodi halo prátika ofisinailoro-loron nian.
“Kontrubuisaun mak kada fulan, inan-aman sira kontribui $10 ba eskola hodi sosa materiál no halo prátika. Ita-nia Governu tinan-tinan sempe fó ajuda liuhosi konsesoens eskolar nian kada ema hetan $2. Ida-ne’e la to’o, foin Governu antriór hasa’e iha tinan 2023 maibé antes ne’e $1 de’it. Tan la to’o ne’e mak ami ho inan-aman realiza enkontru hodi deside iha tinan 2022 ba kotuk, kada estudante nia inan-aman kontribui $5. Agora mai iha tinan 2023 ne’e, sasán presu sa’e entaun deside fali kada ema ida $10. Kontribuisaun ida-ne’e la re-embolsa tanba kontribuisaun ne’e bazea ba akordu entre inan-aman ho eskola,” nia dehan.
Eskola STM Becora ho nia profesór permanente hamutuk ma’in-76 ne’ebé kompostu hosi feto na’in-15 no restante mane. Depois na’in-tolu invalidu ka moras la tama ho profesór kontratadu iha na’in-sia (9) ne’ebé kontrata iha 2023 no termina sira-nia kontratu ne’e iha 31 dezembru.
“Na’in-sia (9) ne’e nafatin mai kontribui ka hanorin tanba sira mós voluntáriu iha eskola ne’e durante tinan barak, ne’ebé balun hahú iha tinan 2016, balun iha 2019 no iha 2023 mak asina kontratu maibé tinan ne’e labele kontinua,” nia hateten.
Estudante sira hamutuk 1.545 ne’ebé kompostu hosi feto hamtuk na’in-315 no restante ne’e mesak mane, maibé númeru ida-ne’e la sura ho estudante ne’ebé halo prátika ka estajiu iha terrenu.
Eskola ne’e iha departamentu neen (6) mak hanesan eletresidade, informátika, eletrónika, mekánika produsaun, mekánika automovel no konstrusaun sivil.
Kona-ba fasilidade eskola nian, nia dehan, sufisiénte hela inklui sala-de-aula ba estudante maibé materiál hodi halo prátika hanesan eletresidade nia fiu, besi no buat seluk tan ne’e tenke sosa mak bele halo prátika.
“Ita-nia sala-de-aula iha ne’e hamutuk 16 no ita akumula estudante 35 ba kada sala. Ida-ne’e sufisiénte hela ba ita, só problema mak profesór. Tanba ne’e, ha’u hakarak rekomenda ba ministériu edukasaun katak sirkular ne’ebé mak la’o no horibainhira ami hala’o enkontru no dehan eskola públiku labele iha propinas. Entaun, ministériu edukasaun tenke tau atensaun ba eskola tékniku sira no halo planu hodi tau osan ba prátika ofisina nian ne’e, la’ós ba prátika nian maibé planu ba estajiu,” nia dehan.
Tuir nia, iha 2010, Ministru Edukasaun sesante, João Cancio, nia tempu ne’e fasilidade hotu tantu osan ba prátika ofisinál no estajiu nian ne’e, Governu mak responsabiliza no estudante ba kampu mós hetan osan akomodsaun nian hamutuk $80.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes
