DILI, 22 agostu 2024 (TATOLI) – Institutu Nasionál Estatístika Timor-Leste (INETL) liu husi Diresaun Estatístika Ekonomika halo aprezentasaun ba índise presu konsumidór (IPK) iha Timor-Leste, Objetivu husi aprezentasaun ida-ne’e mak atu fó informasaun ba Governu no instituisaun relevante sira kona-ba inflasaun no deflasaun merkadu ne’ebé akontese iha rai-laran.
“Insitutu Nasionál Estatístika Ministériu Finansas aprezenta índise presu konsumidór ba fulan-Jullu 2024, entaun dadus ne’ebé mak ita hetan iha inflasaun 0.% ita kompara ho juñu ne’ebé mak hanesan 0.1% deflasaun tantu iha ne’e ita haree katak presu sira ne’ebé mak ita koleta foos iha merkadu iha deflasaun 0.2%, modo tahan mos 0.2%, aifuan sabraka 0.5%”, Prezidente INETL Elias da Costa infroma ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin Caicoli, ohin.
Nia dehan, iha juñu-jullu hetan diflasaun uitoan katak uluk $18 kada saku 25 kg, tun ba $17.50 centavu, ida-ne’e depende ba foos ne’ebé mak maioria ema konsumu.
“Kona-ba foos 0.2% iha fulan-Juñu no jullu, ita hetan deflasaun uitoan katak uluk $18 kada saku 25 kg, tun ba $17.50 centavu, entaun ida-ne’e depende ba foos ne’ebé mak maioria konsumu ne’ebé ita haree ba ida-ne’e, tanba atu haree ba foos nia kualidade depende ba nia folin balun $20, maibé ita hareee liu ba foos ne’ebé mak barak liu konsumu iha Dili no mós ‘área rurál sira”, nia relata.
Nia esplika, kona-ba mina ba transporte iha munisípiu Buacau no Liquiça, nia presu tun tanba afeta ba deflasaun, agora inflasaun ba naan ayam potong ne’e 0.5%, maibé maioria item sira ne’ebé mak iha hetan deflasaun.
“Ita kompara fulan-Jullu 2024, ita iha inflasaun 2.4%, entaun ida-ne’e mak ha’u hanoin ita publika hodi ita iha presu ne’e bele la’o normál, ita tenke hasa’e produsaun rai laran nune’e ita labele depedénsia liu ba foos sira ne’ebé mak iha”, nia afirma.
Tuir nota informativu índise presu konsumedór iha jullu 2024 katak mudansa persentajen İndise Presu Konsumedór (IPK) grupu hotu mensál tun (-0.1%) bu fulan-Julho 2024, kompara ba fulan-Juñu 2024 tun mos 0.1%. Mudansa presu grupu hotu (-0.1%) tanba hetan kontribuisan husi grupu hahan no bebida, la’os alkoholika -0.2%, no transporte (-0.4%).
Grupu Alkohol no Tabako +0.2% no Rekreasaun no Kultura +0.2% sai hanesan mudansa kontráriu ba inflasaun grupu hotu. Grupu hahan, bebidas laos alkoholika tun -0.2%, tamba hetan impaktu maioria husi sub-grupu modo tahan -0.5%, foos -0.2%, masin midar, marmelada. Bani-been, chocolate no hahan midar -0.6%, bee, bebidas no jus ai-fuan-2.3%, no ai-fuan -0.1%.
Sub-grupu naan (+0.5%), susu-been, keiju no manu-tolun +0.2% no mina no bokur +0.2% sai hanesan mudansa kontráriu ba inflasaun grupu hahan no bebidas, laos alkoholika.
Mudansa persentajen IPK anuál sa’e +2.4% kompara entre fulan-jullu, tinan-2024 ho fulan-Jullu, tinan-2023, hetan kontribuisaun husi grupu hahán no bebidas, la’ós alkólika +4.9%, edukasaun +2.0%, rekreasaun no kultura +1.7%, Saúde +2.3% no hatais no sapatu +0.6% ba anuál Jullu 2024.
Grupu alkohol no tabaku -4.8%, transporte -0.6%, ekipamentu no manutensaun mobilariu uma-laran -1.0% no uma -0.1% sai hanesan mudansa kontráriu ba inflasaun grupu hotu ba anuál jullu 2024.
Iha fatin hanesan, Reprezentante Autoridade Munisípiu Dili, Ramalio da Costa, husu Governu atu nafatin kontrola sasan sira iha merkadu sira atu kontrola mós sasan ne’ebé mak prazu liu, hodi komunidade sira labele konsumu.
“Ha’u-nia rekomendasaun ba Governu mak tenke kontrola nafatin sasan ne’ebé mak prazu liu ona ne’e labele faan no labele fó impkatu negativu ba ema nia saúde”, nia esplika.
Iha aprezentasaun índise presu konsumedór ne’e partisipa husi Ministériu Komérsiu no Indústria, Reprezentante Autoridade Munisípiu Dili, AIFAESA no estudante sira.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Zezito Silva
