DILI, 03 Juñu 2025 (TATOLI) – Prezidente Parlamentu Nasionál (PPN), Maria Fernanda Lay, hateten deportasaun sidadaun estranjeiru Arnolfo Teves atu sujeita ba justisa iha nia rai Filipina.
“Nia fila ona ba nia rai, sujeitu ba justisa iha nia rai, ne’ebé ita ribut iha ne’e mós tanba laiha razaun, mas ne’e mak direitu deputadu”, dehan iha reuniaun plenária Parlamentu, tersa ne’e.
Lembra katak, iha 29 Maiu, Timor-Leste deporta Arnolfo Teves, ho aviaun Philippine Air Force hafoin tinan rua nia estadia iha país. Deportasaun ne’e bazeia ba desizaun administrativa husi Ministériu Interiór, tanba hela iha nasaun laiha vistu válidu, no sein autorizasaun legál no laiha pasaporte.
FRETILIN husu respeita desizaun judisiál
Ba kestaun ne’e, bankada opozisaun FRETILIN husu atu respeita separasaun podér entre órgaun soberanu sira, liuliu garante Tribunál nia independénsia katak, sira-nia desizaun vinkulativu ba entidade hotu.
Konstituisaun iha artigu 69.º, konsagra ba separasaun podér entre órgaun soberanu sira lejizlativu, ezekutivu no judisiáriu, no artigu 119.º garante katak, Tribunál sira independente no artigu 118.º dehan sira-nia desizaun vinkulativu ba entidade públika no privada hotu-hotu.
Deputadu FRETILIN, José da Cruz, preokupa ho deportasaun sidadaun estranjeiru nian foin lalais ne’e, ne’ebé hala’o ho dezobediénsia direta ba desizaun judisiál finál ida husi Tribunál Rekursu nian.
“Desizaun ida-ne’e konstitui afronta ida ba konstituisaun, no mós abuzu podér ezekutivu nian hodi deliberadamente bobar prosedimentu legál sira ne’ebé prevee iha Lei Imigrasaun. Epizódiu ida-ne’e hanesan retrosesu institusionál ida ne’ebé grave tebes no ameasa independénsia sistema judisiál no ekilíbriu demokrátiku entre órgaun soberania sira”, deputadu ne’e hato’o liuhusi reuniaun plenária.
Timor-Leste nia kompromisu sira bazeia ba tratadu internasionál sira hanesan Konvensaun kontra Tortura, Konvensaun Jenebra nian ne’ebé relasiona ho Estatutu Refujiadu sira-nian no Paktu Internasionál kona-ba Direitu Sivíl no Polítiku sira.
Respeitu ba Estadu Direitu no kompromisu ba prinsípiu sira husi karta ONU nian no Deklarasaun Universál Direitu Umanu nian.
“La’ós avaliasaun ba konduta ka antesedente sidadaun ne’ebé envolve iha kazu ida-ne’e. Saida maka iha foko maka orden konstitusionál Timor-Leste nian”, realsa.
Nia reitera kompromisu FRETILIN nian atu defende konstituisaun, independénsia Tribunál sira-nian, legalidade demokrátika no direitu umanu. Nune’e rejeita no kondena públikamente desizaun administrativa “deportasaun”,
Bankada ezije esplikasaun públika husi Prezidente Repúblika no Governu kona-ba fundamentu legál (ka laiha) ne’ebé apoia desizaun ne’e, inklui divulgasaun dokumentu administrativu hotu-hotu no komunikasaun diplomátika ne’ebé envolve.
“Husu ba Prokuradoria Jerál Repúblika no Provedoria Direitu Umanu no Justisa atu lansa investigasaun independente hodi determina responsabilidade kriminál ka disiplinár ba violasaun desizaun tribunál nian no irregularidade prosesuál sira ne’ebé akontese”, hato’o.
La kumpri Lei Imigrasaun
Deputadu bankada CNRT, Natalino dos Santos, haree ba deklarasaun ne’e tau asuntu direitu umanu di’ak liu duké Estadu. “As vezes kolega sira tau asuntu direitu umanu ne’e di’ak liu duké Estadu ida-ne’e. Maibé, ha’u haree katak kazu ida Teves ne’e, primeiru iha anúnsiu katak, nia la kumpri Lei Imigrasaun, nia hela iha ne’e tempu barak laiha autorizasaun,” dehan.
“Se Tribunál ita-nia foti desizaun rejeita, loloos tenke haree lai ema ne’e iha nia rai, husu informasaun ba iha nasaun Filipina, ema ne’e komete krime ruma ka, tanba sá nia husu azilu polítiku, tenke hatene”, realsa.
Nia dehan, tuir informasaun fó sai iha mídia, ema ne’e iha indísiu terorizmu, se ida-ne’e mak proteje, entaun nasaun ne’e sai fatin atu proteje ema terrorista, tanba país ka’er de’it ba direitu umanu.
“Nia komete omisídiu, será ke ida-ne’e mak ita dehan direitu umanu, entaun nasaun ida fó biban ba terorista no asasinatu sira tenke mai hela iha ne’e. Se ita dehan defende direitu umanu, ita hakarak iha relasaun di’ak ho nasaun sira seluk, ita ba interfere, di’ak liu husik ba sira-nia advogadu lori prosedimentu ba Tribunál iha ne’ebá no Governu no Estadu iha devér atu foti desizaun atu defende rai ida-ne’e”.
Deputadu CNRT, Duarte Nunes, dehan sidadaun Filipina ne’e tama Timor-Leste iha tempu Oitavu Governu.
“Kona-ba vistu, autorizasaun ne’ebé imigrasaun fó, tanba imigrasaun ne’e iha Ministériu Interiór nia okos. Karik Vise-MI momentu ne’ebá akumula husi Primeiru-Ministru, ne’ebé iha ne’ebá, depois oras 72 husu nia pedidu azilu polítiku, maibé momentu ne’ebá diretora atuál imigrasaun mak nia despaxu la hatán no nia halo rekursu ba Primeiru-Ministru Taur Matan Ruak la fó”, dehan.
Depois iha rekursu balun ba iha Tribunál Rekursu (TR) no Tribunál la hatán nia hela no nia hato’o habeas corpus la simu nafatin husi TR.
“Ikus fali, bainhira imigrasaun atu foti nia, ema komesa ko’alia ona atu deporta, mosu fali desizaun ida husi TR dehan labele deporta. Ne’e fó mensajen saida mai ita, Tribunál Rekursu ne’e orsida grupu ida dehan bele, grupu ida mai dehan labele, ida-ne’e mak justisa ka?”, nia kestiona.
Deputadu FRETILIN, Aniceto Guterres, husu atu halo investigasaun ba kazu ne’e. “Iha tempu badak FRETILIN sei avansa ho projetu rezolusaun ruma, husu apoiu projetu rezolusaun ne’e para halo investigasaun kle’an ba kazu ne’e tomak komesa mai to’o ema ne’e fila”, afirma.
Notísiarelevante: https://tatoli.tl/2025/05/28/arnolfo-teves-sei-hetan-deportasaun-husi-timor-leste-bazeia-ba-desizaun-administrativa-mi/
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora
