Xanana informa ba Xefe Estadu kona-ba preparasaun proposta Orsamentu Retifikativu

DILI, 14 Maiu 2026 (TATOLI)—Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, kinta ne’e, informa ba Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, kona-ba Governu Konstitusionál da-sia (IX) halo hela preparasaun proposta Orsamentu Retifikativu (OR).

Notísia Relevante: Governu aprezenta Orsamentu Retifikativu ho karáter urjénsia ba Parlamentu

“Buat ne’ebé ha’u informa ba Prezidente mak Orsamentu Ratifikativu. Orsamentu Ratifikativu ne’e sei la hasa’e no la hatun osan husi fundu petróliferu, nia totál hanesan orsamentu agora la’o daudaun ne’e,” Xefe Governu ne’e hateten ba jornalista sira hafoin ramata enkontru ho Xefe Estadu, José Ramos-Horta, iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairru Pite.

Nia dehan, orsamentu referidu halo mudansa interna kada ministériu hodi hatun no hasa’e no ida-ne’e Governu tenke foti medida tanba krize globál kona-ba mina.

Tanba, nia dehan, enkontru ASEAN nian mós ko’alia ona, funu ne’e lahatene bainhira mak ramata no se ramata di’ak liutan, maibé Timor-Leste prepara an nafatin maske antes enkontru ASEAN Governu hasai ona rezolusaun sosa mina.

“Nune’e mak ita-nia estoke mina garantia ba fulan-neen (6). Ida-ne’e mak iha orsamentu retifikativu ne’e hodi re-ajusta tiha buat sir- ne’e hotu,” Xanana hateten.

Orsamentu retifikativu ne’ebé iha Governu sei submete ba Parlamentu Nasionál ho karáter urjensia.

Iha 13 Maiu, Konsellu Ministru hala’o sorumutu iha Palásiu Governu, Dili, no aprova ona projetu Proposta Lei, ne’ebé aprezenta husi Ministra Finansa, Santina José Rodrigues F. Viegas Cardoso, ba alterasaun dahuluk Lei nú. 8/2025, 27 Novembru, kona-ba Orsamentu Jerál Estadu (OJE) ba tinan 2026.

Proposta ne’e prevee ajustamentu ida ba OJE 2026 hodi hatán ba aumentu husi folin kombustível internasionál, relasiona ho konflitu iha Médiu Oriente, kustu ne’ebé mosu husi ezersísiu husi Prezidénsia Pro Tempore Komunidade País Lian Portugés (CPLP, sigla iha lian Portugés) nian ne’ebé asume husi Timor-Leste hafoin aprovasaun OJE 2026, nune’e mós despeza sira-ne’ebé relasiona ho Rejiaun Administrativu Espesiál Oekusi Ambenu.

Ho alterasaun ida-ne’e, montante konsolidadu hosi OJE 2026 aumenta maizumenu millaun $101,1, sa’e ba biliaun $ 2,39. Aumentu ida-ne’e la’ós rezultadu reforsu transferénsia ruma husi Fundu Petrolíferu, maibé liuliu reajustamentu husi fonte finansiamentu Estadu nian liuhusi utilizasaun saldu jerénsia, saldu ne’ebé disponivel iha konta bankária ne’ebé la efetiva (ne’ebé la uza), nomós reforsu hosi reseita doméstika sira.

Proposta orsamentu retifikativu ho objetivu mós atu hamenus impaktu ekonómiku husi aumentu folin kombustível internasionál, iha kontestu dependénsia maka’as ba importasaun, liuliu kombustível no produtu ai-han, ne’ebé afeta diretamente kustu transporte nomós inflasaun doméstika.

Tuir projesaun husi Ministériu Finansa, maske iha aumentu iha folin kombustível nian iha nivel internasionál, prevee katak média inflasaun anuál iha tinan 2026 sei sa’e ba 2,2%, kompara ho 1,2% iha tinan 2025, lahó aumentu ne’ebé signifikativu tanba medida sira-ne’ebé mak Governu adota hodi estabiliza folin kombustível.

Jornalista : Hortêncio Sanchez

Editór        : Cancio Ximenes