Teknolojia dijitál bele ajuda joven sira atu aprende hodi hasa’e koñesimentu

DILI, 26 Agostu 2026 (TATOLI)–Laureadu Turing Award, Whitfield Diffie, hateten teknolojia dijitál ohin loron fó ona oportunidade boot ba joven sira iha Timor-Leste atu asesu ba koñesimentu ne’ebé uluk defisil.

Whitfield Diffie kompara kondisaun biblioteka uluk ho agora tanba biblioteka tradisionál barani hasoru dezafiu tanba dook no oras limitadu.

“Problema ho biblioteka sira mak sira dook no sira taka, loos ka lae. Agora ita moris iha mundu ida-ne’ebé ita-boot iha ekran iha ita-boot nia oin. Ita-boot sira iha asesu la’ós de’it ba biblioteka ho volume millaun barak, maibé ba índise, ba biblioteka tomak,” Laureadu Turing Award, Whitfield Diffie, hato’o asuntu ne’e iha eventu Science for Development Summit 2026 loron darua ne’ebé realiza iha Sentru Konvensaun Dili (CCD), tersa ne’e.

Nia afirma katak iha era dijital ne’e, ema hotu labele aprende buat hotu iha tempu badak, nune’e importante atu hatene uza informasaun ne’ebé disponivel.

“Furak tebes iha sentidu ruma. Maibé ita-boot sira nunka ki’ik liu atu aprende. Uza didi’ak buat sira-ne’e mak xave, liuliu teknolojia dijital ne’ebé pozitivu,” nia subliña.

Jogu Edukativu Bele Sai Ferramenta Aprendizajen

Laureadu ne’e mós ko’alia kona-ba jogu video no nia rekoñese katak jogu barak uza de’it tempu, maibé iha mós jogu ne’ebé bele ajuda aprende.

“Video game sira klaru katak atrativu tebes ba ema. Barak husi sira tenke lakon de’it tempu, maibé balun husi sira tenke di’ak tebes. Jogu sira hanorin ema oinsá atu halo buat ruma, no organiza jogu sira hodi fasilita utilizasaun ba rekursu aprendizajen sira,” nia esplika.

Nia sujere atu Timor-Leste uza jogu edukativu hanesan parte ida husi estratéjia atu hasa’e kualidade edukasaun no asesu ba koñesimentu iha eskola no universidade sira.

Science for Development Summit 2026 ne’e partisipa husi peritu internasionál sira no Estudante hotu husi eskola sira iha kapitál Dili husi ensinu Sekundariu no Universiade sira, hodi diskute papél siénsia no teknolojia ba dezenvolvimentu iha Timor-Leste.

Iha fatin hanesan, Laureadu Turing Award, Gilles Brassard, reforsa tan katak abilidade importante liu ne’ebé eskola sira tenke hanorin ba joven sira mak kapasidade atu identifika informasaun ne’ebé loos no falsa liuliu iha era Artifisiál Intelijénsia (AI).

Gilles Brassard rekoñese katak teknolojia ohin loron fó fasilidade boot ba peskiza. Agora joven sira bele asesu ba faktu lubuk ida, inklui índise ba livru tuan sira ne’ebé uluk susar atu hetan.

“Ohin loron, iha internet ita bele hetan faktu lubuk ida, inklui índise livru tuan sira-nian, ne’e buat ida ne’ebé uluk imposivel. Nune’e ita bele halo peskiza lalais tebes noAI halo ida-ne’e sai fásil liután,” nia dehan.

Maibé nia alerta katak internet mós nakonu ho dezinformasaun ka hetan lia-bosok barak, karik barak liu duké lia-loos, entaun presiza iha kapasidade atu hatene diferensa entre sira rua.

Wikipedia no AI: Fiar ho Kuidadu

Laureadu Prémiu Nobel da Paz ne’e fó ezemplu kona-ba Wikipedia katak, fonte ne’e relativamente viável tanba iha komunidade boot ida-ne’ebé verifika no hadi’a informasaun ho lalais.

“Maioria buat ne’ebé ita sei hetan iha Wikipedia loos, tanba ne’e komunidade ida-ne’ebé ativu tebes. Kuaze bainhira ema ida tau buat ruma ne’ebé la loos, ema seluk mak hadi’a. Entaun ha’u fiar Wikipedia, barak tebes,” nia esplika.

Nia mós alerta ba uza AI tanba tuir nia, bainhira ema husu pergunta ba AI, sistema ne’e sei fó resposta tuir dadus ne’ebé nia rekolla iha internet. Problema mak laiha garantia katak dadus ne’e loos hotu.

“Maibé laiha dalan atu hatene se saida mak rekolla hosi AI korresponde ba lia-loos. Entaun ita fila-fali ba kestaun konfiansa nian. Oinsá ita bele fiar saida mak ita haree iha internet,” nia hateten.

Pensamentu Krítiku Mak Xave

Gilles Brassard subliña katak edukasaun tenke foku ba formasaun pensamentu krítiku.

“Abilidade importante tebes ne’ebé edukasaun tenke lori ba joven sira-nia hanoin mak abilidade atu hatene lia-loos husi lia-falsa. Ida-ne’e buat ida-ne’ebé susar tebes no maioria adultu sira mós labele halo. Maibé se labarik sira hetan hanorin oinsá atu halo ida-ne’e, karik sira sei sai di’ak liu duké ita adultu sira,” nia afirma.

Nia konklui katak eskola sira iha Timor-Leste no mundu tomak tenke hanorin estudante sira atu labele fiar de’it saida maka teknolojia hateten.

“Sira tenke hanorin katak sira labele fiar de’it saida mak teknolojia hateten ba sira liuhusi internet. Sira tenke hanoin nafatin katak informasaun ne’e bele sai falsu,” nia hatutan.

Science for Development Summit 2026 ne’e diskute papél siénsia, teknolojia no edukasaun iha dezenvolvimentu Timor-Leste.

Iha sorin seluk, estudante Eskola Báziku Sentrál Bidau Akadiru-Huun, Graselarista da Costa, hateten atividade ne’e importante tebes ba joven sira atu aprende no hatene oinsá utiliza dijital ba transforma mentalidade hodi aprende buat ne’ebé loos no fó vantajen ba futuru.

“Panelista balun esplika vantajen no dezvantajen ba buat ne’ebé ema la hatene. Nune’e sira esplika atu hatene nafatin, tanba teknolójia ne’e fó vantazen no dezvantajen ba ema,” Estudante ne’e dehan.

Nia hatutan, tekonolójia ne’e di’ak ba estudante sira tanba sira be;e buka hodi konsulta teknolójia nomos tenke buka rasik matenek, labele depende maka’as ba tekonolójia tanba orsida halo ema la sadere mesak iha nia matenek maibé ba tekonolójia.

Jornalista : Hortêncio Sanchez

Editór        : Cancio Ximenes