DILI, 18 Juñu 2025 (TATOLI)—Tribunál Judisial Primeira Instánsia Dili (TJPID), kuarta ne’e, hala’o julgamentu ba arguida ho inisiál FJF, tanba komete krime Burla Agravada.
Iha sala julgamentu, Ministériu Públiku (MP) liuhusi Prokuradór Pedro Baptista husu ba iha Tribunál, atu kondena arguida pena prizaun tinan rua, tanba konsidera katak arguida nia hahalok ne’e prenxe duni elementu krime ne’ebé mak Ministériu Públiku imputa ba iha arguida.
“Ho nune’e, husu ba Tribunál aplika pena prizaun tinan rua ba arguida tanba nia hahalok ne’e prenxe duni elementu krime ne’ebé mak iha,” Prokuradór Pedro deklara iha sala julgamentu TJPID, Kaikoli.
Hatán ba alegasaun Ministériu Públiku nian, parte defeza arguida FJF, Defensór Públiku Germano Ramos hateten katak ba prosesu ida-ne’e lezadu sira mós ho intensaun atu buka osan Estadu nian, tanba sira hatene hela atu trata dokumentu veteranu tenke liuhusi dalan seluk.
“Maibé, sira mós uza arguida atu trata dokumentu atubele hetan osan Estadu nian. Tanba ne’e, ami konsidera la prenxe ba krime ne’ebé MP akuza ba, tanba ne’e husu Tribunál atu absolve arguida,” nia afirma.
Rona tiha parte hotu, Tribunál Koletivu adia julgamentu referidu ba loron seluk hodi rona desizaun.
Enkuantu, akuzasaun ne’ebé Ministériu Públiku arrola ba iha kazu ne’e mak iha fulan Janeiru tinan 2019, data la lembra ona, iha Tasi Tolu, Dili, arguida aprezenta aan ba lezadu NJS katak arguida servisu iha Asosiasaun Rezisténsia Nasionál Libertasaun Veteranu no nia prontu atu ajuda lezadu hodi trata sira-nia osan veteranu no mártir nian.
Hafoin rona tiha, lezadu fiar no iha interese hakarak trata nia inan RFS nia osan veteranu ne’ebé uluk nu’udár delegada Organização Popular Mulher de Timor (OPMT).
Arguida dehan iha modelu/tipu prosesu oin-rua trata pensaun veteranu no mártir, kompostu prosesu normál no prosesu urjente. Prosesu normál, hatama osan ho valór $ 250, sertidaun RDTL no kartaun eleitorál. Prosesu urjente, hatama osan ho valór $500, sertidaun RDTL no kartaun eleitór. Karik sira-ne’ebé seidauk iha sertidaun óbitu hatama tan $100. Atu manán lezadu nia fiar no aumezmu tempu hetan nia devada, arguida tenta trata kartaun ida fó ba lezadu.
Kuanda simu tiha ida-ne’e, lezadu fiar karak arguida iha duni dalan atubele trata asuntu veteranu nian hodi hetan pensaun. Husi ne’ebá lezadu hahú rekolla dokumentu sira tuir kritériu arguida nian.
Lezadu konsege rekolla dokumentu sira no ho osan hamutuk benefisiáriu na’in-26, inklui mós dokumentu sira lezadu nia inan RFS.
Husi benefisiáriu na’in-26, konforme lista rekerimentu, iha kontribuisaun osan husi benefisiáriu sira iha modelu/tipu oin rua.
Benefisiáriu na’in-15 opta ba tipu normál ho valór totál $2545.00, enkuantu benefisiáriu 11 opta ho tipu urjente ho valór totál $6.450.00, deskrisaun pesoál valór globál husi tipu normál no tipu urjente $10.500,00.
Valór osan hirak indika iha leten, lezadu entrega ba arguida iha nia hela fatin iha Tasi Tolu. Iha momentu ne’ebá, arguida promete ba lezadu katak iha loron ne’ebé determinadu atu simu pensaun mak laiha rezultadu, arguida sei devolve fali osan hirak-ne’e hotu ba sira.
Hafoin simu tiha osan no dokumentu sira-ne’e, arguida promete ba lezadu katak benefisiáriu sira sei simu sira-nia direitu pensaun iha loron 15/03/2019, entretantu, até loron prometidu la akontese. Bainhira konfirma fali ho arguida, nia hatete katak sei tama iha loron 28/04/2019. Data ida ikus ne’e mós la akontese.
Entretantu, iha loron 02/05/2018, arguida informa ba futuru benefisiáriu sira atu filafali bá kontinua sira-nia pensaun iha Banku Repúblika Indonézia (BRI), más data ida-ne’e mós la akontese (osan la tama).
Arguida ninia hahalok ne’e ho propózitu no konkretiza duni, ne’ebé determina lezadu entrega osan ho valór globál $10.395,00 ba arguida, ho hanoin ida katak ba tuir arguida sei trata asuntu sira-ne’e, maibé até agora la akontese.
Arguida kria kanliansa/konsense lezadu hodi hetan vantajen ekonómika, ne’ebé nia konsege enganu/bosok oinoin ho (kartaun falsu), hatene momoos katak nia konduta kauza prejuizu patrimoniál ba lezadu.
Arguida halo sempre ho forma livre, voluntária no konxiente. Hatene momoos katak ninia konduta proibida no punivel hosi lei penál. Ho hahalok hirak-ne’e, MP akuza arguida FJF nu’udár autoria materiál ho forma konsumada ba krime Burla Agravada, ne’ebé previstu iha artigu 167 husi Kódigu Penál.
Rekorda fali katak molok ne’e, Tribunál rona depoimentu husi Arguida FJF ba kazu ne’e. Arguida deklara katak momentu ne’ebá arguida asina kontratu ida ho Asosiasaun Rezisténsia Nasionál Libertasaun Veteranu, ne’ebé nia Prezidente mak DS, no arguida mós hetan kartaun ida husi asosiasaun ne’e, no servisu ne’ebé sira halo mak oinsá buka ema sira-ne’ebé atu trata dokumentu kona-ba veteranu no mártir nian atu ajuda trata.
Arguida rekoñese, momentu ne’ebá la’ós nia mak bá hasoru diretamente benefisiáriu sira, maibé arguida haruka lezadu NJS mak bá hasoru.
Arguida deklara tan, osan ne’ebé lezadu entrega bá iha arguida atu trata benefisiáriu sira-nia dokumentu, arguida la entrega ba asosiasaun, maibé arguida utiliza ba nesesidade privada no ajuda komunidade ne’ebé hetan dezastre (bee tama sira-nia uma), iha Alas, Manufahi.
Arguida deklara, momentu ne’ebá arguida hanesan ema emprezária no kompañia ne’ebé arguida iha, halo kontrusaun, maibé kona-ba ida atu trata dokumentu ne’e estatutu la fó dalan.
Arguida dehan, tau konfiansa bá iha asosiasaun ne’e tanba bazeia ba sira-nia akordu no arguida hanoin katak akordu ne’ebé halo atu ajuda benefisiáriu sira mak arguida mós halo.
Nia deklara ho matan-been katak prontu fó fila lezadu sira-nia osan no deklara lahatene kona-ba asosiasaun ne’e nia lala’ok. Arguida hanoin asosiasaun ne’e hatudu dalan di’ak, tanba ne’e mak arguida halo de’it hodi ikusmai akontese nune’e.
Iha sala julgamentu laran, lezadu NJS deklara katak momentu ne’ebá lezadu tula nia feton ba iha Tasi Tolu, atu fila bá sasin nia uma, arguida dehan ba lezadu katak iha sira-nia bairru ema veteranu no mártir sira hetan hotu osan ka seidauk, tanba ne’e lezadu mós esplika dehan balun hetan ona no balun seidauk.
Lezadu haktuir katak arguida dehan ba nia servisu iha Asosiasaun Rezisténsia Nasionál Libertasaun Veteranu, tan ne’e lezadu mós iha interese atu trata nia inan nia dokumentu hanesan OPMT. Lezadu lori tiha dokumentu mai entrega no osan $250 ba arguida, no hafoin ne’e arguida sei dehan tan ba lezadu katak sei iha tan bele lori mai, maibé lezadu dehan ida-ne’e labele tanba la’ós fásil.
Lezadu deklara tan, momentu ne’ebá arguida halo ID Card ida fó ba lezadu no arguida dehan katak ida-ne’e sai hanesan baze legál ida hodi uza atu bá rekolla dadus hodi ema bele fiar, tanba ne’e mak lezadu fiar hodi hala’o servisu ne’e.
Lezadu rekoñese, nia bá dala hira iha asosiasaun no hasoru señor ida naran ED ho arguida, no momentu ne’ebá iha fatin ne’e ema besik 20 mesak benefisiáriu sira. No, iha enkontru ne’e, arguida no ED dehan katak sé mak seidauk trata bele lori mai trata.
Lezadu deklara, arguida haruka de’it lezadu ba rekolla dokumentu no osan lori mai fó iha arguida, depois mak arguida prenxe formuláriu hodi ba trata, no lezadu rekoñese nia konsege rekolla benefisiáriu hamutuk na’in-21 nia dokumentu no osan hodi lori bá entrega iha arguida.
Audiénsia julgamentu ne’e prezide husi juíz koletivu kompostu husi José Gonçalves, Jumiati Freitas, José Quintão, Ministériu Públiku reprezenta husi Prokuradór Pedro Baptista, arguidu hetan asisténsia legál husi Defensór Públiku Germano Ramos.
Jornalista: Natalino Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade
