MS husu populasaun iha Dili koopera ho ekipa saúde liuhusi programa Wolbachia

DILI, 08 Outubru 2025 (TATOLI)—Ministra Saúde, Elia dos Reis Amaral, husu komunidade iha Munisípiu Dili tenke koopera ho ekipa saúde sira-ne’ebé husik susuk liuhusi programa Wolbachia.
Notísia Relevante: Lansa programa Wolbachia, MS-Menzies husik susuk 2.000 iha Dili
“Ami husu atu komunidade atu koopera ho Ministériu Saúde, tanba agora tama ona mudansa klimátiku atu nune’e ita labele halo kria fila-fali kondisaun ne’ebé mak atu la asegura ba ita-nia an rasik, liuliu ba saúde públiku sira. Tanba ne’e, ha’u husu ba komunidade atu koopera didi’ak atu nune’e ita bele evita moras ne’ebé kauza husi saúde públiku nian,” Elia dos Reis Amaral esplika ba jornalista sira iha Palasiu Governu, ohin.
Nia dehan, profisionál saúde sira nafatin halo sensibilizasaun ba komunidade relasiona ho programa Wolbachia iha kada postu administrativu sira.
“Ha’u hanoin sira halo sensibilizasaun ba ita-nia komunidade kona-ba programa Wolbachia tanba progrma ne’e téknika ida-ne’ebe furak tebes-tebes. Ha’u hanoin ida-ne’e promosaun sira sei fó informasaun, ba ita-nia komunidade atu hatene kona-ba saida mak Wolbachia,” nia dehan.
Antes ne’e, Diretór Nasionál Prevensaun no Kontrolu ba Moras La Hada’et husi Ministériu Saúde, Florindo Gonzaga Pinto, informa durante semana rua nia laran, husik susuk hamutuk 8,151 iha área risku sira iha kapitál Dili.
“Husi implementasaun ne’e kuaze lubuk ida mak iha kapsula susuk nian, ita husik hamutuk 8,141. Husi implementasaun ne’e, hetan falla 32 ne’e, konsidera ba área sira-ne’ebé mak komunidade rejeita, rejeita iha uma balun, edifísiu eskola no edifísiu serbisu balun tanba sira konsidera sira-nia fatin mós la presiza husik susuk,” Florindo Gonzaga Pinto informa ba jornalista sira iha Timor Plaza.
Programa Wolbachia uza baktéria naturál ida ho naran Wolbachia hodi kontrola abilidade susuk Aedes Aegypti nian hodi transmite vírus sira hanesan dengue, zika no chikungunya ba ema. Hodi hasai susuk sira ne’ebé lori Wolbachia, baktéria ne’e trava replikasaun vírus nian iha susuk sira-ne’e, hodi hamenus maka’as risku transmisaun moras nian ba ema sira no proteje saúde públika ho sustentável.
Programa ne’e funsiona liuhusi hasai susuk nia oan sira-ne’ebé lori Wolbachia hodi estabelese baktéria iha populasaun lokál, hodi rezulta iha diminuisaun ida iha kazu sira moras ne’ebé hada’et husi susuk.
Baktéria Wolbachia, bainhira prezente iha susuk Aedes Aegypti, prevene kreximentu husi vírus dengue, Zika no chikungunya.
Susuk sira-ne’ebé infetadu ho Wolbachia labele transmite vírus sira-ne’e ba ema, hodi hamenus risku ba surtu moras nian.
Programa Wolbachia haki’ak susuk sira ho baktéria iha laboratóriu sira no hasai sira ba komunidade ne’ebé afetadu husi moras sira-ne’e
Bainhira susuk sira ho Wolbachia reprodús, sira pasa baktéria ba sira-nia jerasaun tuirmai, hodi halo intervensaun ne’e auto-sustentável no proteje komunidade iha tempu naruk.
Objetivu prinsipál mak atu hamenus insidénsia moras grave ne’ebé hada’et husi susuk hanesan dengue, Zika no Chikungunya.
Programa ne’e konsidera hanesan realizasaun importante ida ba saúde públika, hodi kontribui ba Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável Nasaun Unida nian.
Programa Wolbachia servisu iha parseria ho komunidade lokál sira, Governu sira no ajénsia saúde sira hodi implementa solusaun ho efetivu no sustentável.
Ministériu Saúde Timor-Leste nian, iha parseria ho Menzies no Programa Mundiál ba Susuk (WMP), lansa programa ne’e iha Agostu 2025 hodi kombate moras sira-ne’ebé hada’et husi susuk iha nasaun ne’e.
Kápsula manu-tolun sira ne’ebé lori baktéria ne’e fó sai iha zona sira ho risku aas, hanesan munisípiu Díli, ho objetivu atu to’o ba populasaun no asegura katak sira komprende métodu no nia benefísiu sira.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

