BOBONARU, 14 Outubru 2025 (TATOLI)–Vise-Ministru Asuntu Parlamentár (VMAP), Adérito Hugo da Costa, hateten selebra tinan-50 trajedia “Balibo Five” atu loke Austrália-Indonézia nia matan no tilun, hodi deskobre jornalista na’in-lima ne’ebé mate nia ruin no líder Timor-Leste nian hanesan Nicolau Lobato no seluk tan.
Notísia Relevante: Balibo Five, “Tim Susi” sunu jornalista na’in-lima to’o mutuk
Nia hatutan, mensajen importante ida-ne’ebé tenke sai husi Balibo iha tinan 50 ne’e mak husu ba Austrália no Indonézia tenke iha novidade la liafoun ba família jornalista na’in-lima (5) no família Timor barak ne’ebé lakon sira-nia ema.

Jornalista internasionál na’in-lima ne’ebé liman-kro’at Indonézia oho iha Balibo iha 16 Outubr 1975 ne’e mak hanesan Greg Shackleton (29), Tony Stewart (21), Gary Cunningham (27), Operadór kámara Brian Peters (24), no Repórter Malcolm Rennie (29).
“Prespetiva no mensajen ha’u-nian hanesan ativista, hanesan mós jornalista iha tempu ne’ebá, husu mak ne’e, Jakarta no Cambera tenke iha pasu no novidade ba família jornalista na’in-lima (5) no família Timor nian ne’ebé lakon sira-nia ema la hetan to’o agora. Jakarta tenke pronunsia sai buat ruma katak mate sira uluk ne’e nia paradeiru mak ne’e, sira nia-ruin mak ne’e ami atu fó fila. Istória pasada hanesan traumatiku no tempu ona ba sira atu tau iha meza hodi halo negósiasaun hodi fó fila ruin hirak ne’e,” Vise-Ministru ne’e hateten liuhusi programa Meat the Press ne’ebé realiza iha Postu Administrativu Balibo hodi selebra trajedia Balibo Five ba da-50, tersa ne’e.
Tuir nia, Indonézia la’ós oho de’it jornalista na’in-lima (5) iha Balibo maibé oho mós timoroan barak hanesan saudozu Nicolau Lobato ninia restu mortal to’o agora buka seidauk hetan inklui jornalista na’in-lima ne’ebé liman-kro’at Indonézia oho iha 16 Outubru 1975 iha Balibo.
“Iha kontestu ida-ne’e mak ita selebra tinan 50 trajedia “Balibo five” atu loke Australia no Indonézia nia matan, loke sira nia tilun, la’ós atu husu deskulpa maibé rekoñese hodi hateten sira-nia restu mortál iha ne’ebé.
Nia hatutan, timoroan barak sei trauma ho istoria moruk ne’ebé Indónezia husik hela, funu-na’in no povu barak mak mate to’o agora lahatene sira-nia paradeiru.
Nia dehan, realidade ne’ebé iha mak akontesementu ba jornalista na’in-lima (5) hanesan konspirasaun ne’ebé mosu entre Estadu Australia no Indonézia ne’ebé la respeita direitu umanu.
“Trajedia “Balibo five” ne’e konspirasaun ida-entre Estadu rua (2), Australia no Indonézia hanesan aktu ida-ne’ebé la respeita valór direitu umanu,” nia dehan.
Tanba ne’e, Timor-Leste preokupa tebes tanba konspirasaun referida, nasaun rua (2) mak halo maibé to’o agora lakohi atu buka tuir ruin husi mate-bian na’in-lima (5).
“Mundu agora ho konstalasaun polítika oioin, ha’u sente nasaun rua (2) ho progresu ho Estadu Direitu Demokrátiku tenke hanorin ona ba sira atu konsidera situasaun sira hanesan ne’e, sira nia-ruin mós to’o agora tau iha ne’ebé. Konspirasaun ne’ebé halo la’ós de’it ba jornalista na’in-lima (5) hanesan segredu ida-ne’ebé to’o agora lakoi atu loke, konspirasaun Jakarta nian mai Timor-Leste durante tinan 24 ne’ebé husik hela istoria traumatiku, istoria ne’ebé nakukun,” Hugo tenik.
Istoria badak kona-ba “Balibo Five”
Husi fatin ki’ik ida, hatuur Timor-Leste iha ‘mapa’ mundu nian, hakerek rai Balibo nia naran. Balibo, hanesan suku no postu administrativu ida iha munisípiu Bobonaro. Hanesan Postu administrativu, Balibo iha suku Balibó vila, Batugade, Cowa, Leohito, Leolima no Sanirin.
Iha tinan 50 liubá, Balibo lori naran Timor to’o komunidade internasionál nia tilun tanba asasinatu barbariedade husi liman-kro’at Indonézia sira ba jornalista internasionál na’in lima: Greg Shackleton (29), Tony Stewart (21), Gary Cunningham (27), Operadór kámara Brian Peters (24), no Repórter Malcolm Rennie (29) – koñesidu ho naran “Balibo five”.
Iha aldeia ‘deskoñesida’ ida husi mundu, iha Balibo, 16 Outubru 1975, jornalista foinsa’e na’in lima ne’e hasoru sira-nia mate bainhira hala’o kna’ar jornalizmu–sai matan, tilun no ibun ba timoroan sira.
Notísia Relevante: CI propoin ba Ramos-Horta kondekora jornalista na’in-lima mate iha Balibo
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes





