ÐILI, 15 Dezembru 2025 (TATOLI)—Jurista, Avelino Coelho da Silva konsidera Timor-Leste nesesáriu tebes atu halo revizaun ba Konstitusaun tanba bele adota ba sosiedade ohin loron.
“Konstituisaun ne’e dokumentu polítiku ne’ebé hatuur pur norma bázika, Asembleia ne’ebé mak halo Konstituisaun ne’e ha’u-nia partidu mós iha kadeira ida, PST mós aprova, asina Konstituisaun. Iha ne’ebá artigu 154 bele halo revizaun ba Konstituisaun ne’e bele, katak ita tenke halo revizaun kada tinan-neen, maibé ita ukun-an tinan barak ona ita-nia Konstitusaun 24 anos ona,” Avelino hateten ba Jornalista sira iha Asosiasaun HAK, Farol, Segunda ne’e.
Nia esplika, atu halo revizaun ba Konstitusaun ne’e tenke mai husi Deputadu 4/5 nia insiativa no atu vota de’it presiza votu 2/3 ka Deputadu na’in-42 ka 43.
Avelino hateten, Konstitusaun ne’e halo atu regula sosiedade, maibé depoizde akompaña tinan-24 ne’e haree katak Konstituisaun ne’e la’o uluk ona no sosiedade la’o ikus.
“Tanba ne’e revizaun ne’e presiza halo ajustamentu. Revizaun ne’e atu revee matéria saida? Ne’e mak orsida Parlamentu sira konkorda, kada Bankada Parlamentár ou estudante sira bele fó hanoin para revizaun,” nia akresenta.
Nia dehan, matéria revizaun tenke mai husi partidu ne’ebé hetan asentu iha Parlamentu.
“Artigu sira ne’ebé atu halo revizaun ne’e iha lubuk ida, primeiru lian artigu 13 hakarak halo revizaun ka lae! Tanba atualmente iha lian ofisiál rua agora depoizde tinan-24 independénsia ne’e lian ofisiál ne’e oinsa? aplika hotu ka seidauk! seidauk tanba sa! entaun sé bele halo revizaun mós ba ida-ne’e,” nia tenik.
Notísia relevante: Revizaun ba Konstituisaun depende ba Parlamentu nia vontade polítika
Halo revizaun mós ba artigu 2 husi Konstituisaun ne’ebé ko’alia kona-ba Estadu rekoñese uzu no konstume, maibé husi artigu ne’e hateten dehan desde la kontrária ho lei ne’ebé ko’alia direitu konstumeiru revizaun tenke halo, nune’e mós kon-ba sistema artigu ne’ebé ko’alia kona-ba ekonomia no rai tenke halo mós revizaun.
Jurista ne’e nota, artigu ne’ebé ko’alia kona-ba sistema governasaun mós tenke halo revizaun.
“Ita agora ema dehan semi prezidensialista, agora mosu problema, loos ka lae. Haree kuandu eleisaun hotu partidu sira diskute malu, tanba sé mak atu bá la uluk, tuir loloos ida-ne’e halo ba matéria ba revizaun. Ne’e depende ba kada partidu aprezenta,” nia afirma.
Avelino konsidera preferénsia sistema governasaun ne’e depende ba kultura polítika.
“Ita agora eleisaun hotu partidu sira diskute malu, sé maka ba ukun, sistema ne’e ladun garante estabilidade governativa. Ita presiza ne’e estabilidade governativa ba artigu sira ne’e atu haree took norma sira ne’ebé mak presiza muda hakarak ida-ne’ebé ne’e diskusaun iha Parlamentu. Depende partidu sira ho sira-nia opiniun,” nia subliña.
Tuir Coelho, depende ba evolusaun ohin loron nian sistema prezidensialista ne’e di’ak liu tuir lisaun no kultura Timor-Leste.
“Prezidensialista ne’e tuir lisan no kultura Timor, valores kutura Timor, ida-ne’e mak parte ida husi ita. Agora parte husi ita mak iha konsensu. Iha semi prezidensiál ne’e bazeia ba Konstitusaun ne’e fahe de’it kompeténsia, Prezidente nu’udar Xefe Estadu ka símbolu, Governu ne’e Primeiru-Ministru maka ukun ka ezekutivu, Parlamentu no Tribunál ne’e maka dehan separasaun poder,” nia tenik.
Jurista ne’e hatutan: “halo nusa mak iha revizaun dala barak ema dehan semi prezidensiál ne’e depende ba distribuisaun kompeténsia ein orgaun haat ne’e, agora prezidensiál ne’e konseitu diferente fali, depende partidu sira ne’ebé iha Parlamentu atu halo di’ak revizaun ne’ebé halo ba Konstituisaun ne’e la’os atu halo hotu kedan, bele mós halo revizaun fali iha tinan-neen tuir mai konforme Konstitusaun artigu 154 ko’alia asaun. Ba ha’u mak ne’e, hau aseita halo revizaun, ne’e maka importante.”
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina
