DILI, 14 Janeiru 2026 (TATOLI)–Tribunál Rekursu liuhusi plenária Juíz Koletivu deklara inskonstituisionalidade ba Provedoria Direitu Umanu no Justisa (PDHJ, sigla portugés) nia pedidu fiskalizasaun abstrata, kona-ba Diploma Ministériu Interiór (MI) ne’ebé hatuur iha kritériu balun iha vaga rekrutamentu ajente Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) foun iha tinan 2025.
Provedór Direitu Umanu no Justisa, Virgílio da Silva Guteres ‘Lamukan’, hateten, Tribunál nia akordaun ne’e sai iha loron 30 Dezembru 2025 hodi deklara ba pedidu fiskalizasaun ne’ebé mak PDHJ hatama antes ne’e.
“Iha desizaun ne’e, Tribunál Rekursu liuhusi Plenária Juíz Koletivu fó sai akordaun ho nú.0073/2025 hodi deklara pedidu fiskalizaun abtrata husi PDHJ kona-ba Diploma Ministeriál husi Ministru Interiór nú. 17/2025 loron 25 Jullu, kona-ba regulamentu konkursu públiku kona-ba admisaun formasaun ba rekrutamentu ajente PNTL foun nian. Akordaun Tribunál deklara inskonstituisionalidade no ilegalidade iha norma legalidade balun ne’ebé iha diploma ministeriál nian ba regulamentu konkursu públiku referidu,” Provedór hato’o ba jornalista sira iha ninia knaar fatin, Kaikoli, Kuarta ne’e.
Notísia relevante : Komisaun Rekrutamentu PNTL rejista aplikante na’in-400 hato’o rekursu ba MI
Tribunál Rekursu halo analiza no fó sai rezultadu katak, norma hirak ne’ebé estabelese restrisaun no limitasaun artigu balun, liuliu artigu balun ne’ebé kria regulamentu iha Tribunál nia diploma, deklara la vale.
Vírgilo Guterres dehan, Tribunál deklara inkonstitusionalidade ba Diploma Ministeriál, artigu 20 aliña C, ne’ebé ezije kandidatu sira tenke solteiru ka klosan, nune’e Tribunál konsidera katak halo diskrimisaun tanba sira ne’ebé mak klosan de’it mak bele liu vaga ne’e no sira ne’ebé kazadu la priense kritériu.
“Ida-ne’e mak artigu ida-ne’ebé Provedór husu no artigu seluk tan maka kandidatu sira ne’ebé envolve iha krime la priense kritériu, maski seidauk iha desizaun finál Tribunál nian. Entaun ida-ne’e viola prinsípiu prezunsaun inosénsia tanba seidauk hatene loloos ema ne’e sala ka lae, maibé ita hahú halo diskrimasaun,” nia katak.
Tribunál mós deklara inkonstitusionalidade ba kritériu ne’ebé mensiona kandidatu sira tenke impoin posizaun saúde di’ak ne’ebé determinadu la haree ba ema nia aptidaun, maibé ho determinasaun katak kandidatu sira tenke saúde di’ak.
Iha biban ne’e, Prevedór katak tan, Tribunál Rekursu mós deklara inkonstituisionál ba artigu 37 aliña A no artigu 42 aliña B no C ne’ebé mak Diploma Ministeriál MI hatuur kritériu kona-ba iha dezempata pontu hanesan selesaun ne’e bazeia ba estututu ka posizaun sosiál katak, Polísia nia oan ka veteranu nia oan ka ema boot ruma nia oan bele liu, mesmu povu nia oan sira iha pontu hanesan.
“Ita konsidera ida-ne’e halo diskrimisaun, ema liu ne’e bazeia ba posizaun sosiál, entaun pontu sira ne’e mak tama iha konteúdu pedidu fiskalizasaun ninia, entaun Tribunál hafoin hare ezije katak asesu ba empregu públiku ne’e bazeia de’it ba kritériu sira ne’ebe objetivu, proposionál no laiha diskriminasaun,” Virgílio akresenta.
Ho kestaun sira ne’e mak Tribunál Rekursu konsidera katak norma sira ne’ebé mosu iha diploma referidu, Juíz sira iha Tribunál deside katak artigu sira ne’ebé iha diploma Governu ne’e inkonstituisionalidade. Tanba konsidera katak kritériu sira ne’ebé mensiona ne’e kontra Konstituisaun tanba ne’e tenke halo mudansa.
Nune’e, PDHJ husu ba MI no Komandu Jerál PNTL tenke kumpre liuliu ba iha artigu sira ne’ebé iha diploma referidu, tanba Tribunál deklara inkonstituisionál tanba destrui diskriminasaun direitu bazeia ba posizaun sosiál, hanesan 20% Polísia nia oan no 20% Veteranu nia oan ne’e kritéiriu ne’ebé viola prinsípiu Konstituisionál ne’ebé mak garante asesu serbisu ba sidadaun sira hotu.
Governu la altera kritériu
Hatan ba kestaun ne’e, Ministeriu Interiór, Francisco da Costa Guterres, hateten, Tribunál Rekursu seidauk notifika relasiona ho desizaun Tribunál nian, maibé Tribunál haruka ona ba Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão.
“Ha’u to’o oras ne’e seidauk simu, mas prontu ein prinsípiu Primeiru-Ministru fó hateten ona ha’u no entrega ona karta ne’e ba ha’u,” Governante ne’e tenik.
Tuir Ministru, laiha dalan atu altera fali nia desizaun husi kritériu sira ne’ebé tau ona iha Diploma Ministeriál.
“Laiha, la presiza, tanba durante ne’e regra ne’ebé Tribunál ko’alia ne’e ami mós la uza regra sira ne’e. Tanba Prevedór hatama ba Tribunál entaun ami la uza regra sira ne’e. Durante ne’e ami la uza artigu sira ne’ebé Tribunál deklara inkonstituisionál ne’e iha prosesu rekrutamentu tanba ami prevene lakohi uza duni,” nia hato’o.
Iha akordaun Tribunál nian ne’e la sita limitasaun idade ba kandidatu sira, entaun iha Diploma Ministeriál ne’e kontinua admite ida-ne’e, idade 18 to’o 24, kuandu entre idade sira ne’e nia forma família nia bele konkorre, ne’ebé iha diploma ne’e la kazál.
“Iha ne’ebá ami la deskrimina, ida-ne’e tenke veteranu nia oan ka la’ós veternu nia oan lae, hothotu simu de’it la’o de’it mak ita haree,” nia afirma.
Ministru Francisco afirma liután katak Governu sei la altera kritériu sira tanba prosesu rekrutamentu lao ona mak Tribunál foin deklara inkonstituisionál.
“Prosesu la’o tiha ona, tanba durante ne’e buat ne’e iha hela Tribunál, entaun prontu PNTL la’o tuir de’it regra jerál de’it ami la uza regra ida-ne’e,” nia realsa.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina
