DILI, 12 Fevereiru 2026 (TATOLI)–Luciano Romano Valentim Conceição ‘Timor Maubere’, reprezenta Suku Ira Ara, Mehara, no Lorehe Lautein hato’o keixa ba ba Ministériu Públiku (MP) hasoru autór livru ‘Saya Mati untuk Kemerdekaan’ Sérgio Quintas tanba konsidera halo manipulasaun ba istória hodi hakerek iha nia livru.
“Ohin ami husi komunidade Munisípiu Lautein, partikularmente suku neen ne’ebé mak sai vítima ka afetadu ba livru ne’ebé hakerek husi Señor Sérgio Paulo Dias Quintas, nu’udar Defensór Públiku. Ami mai iha ne’e aprezenta keixa formál tanba ita hotu moris iha rai ida-ne’e, lei ne’ebé vigora vale ba ita hotu, nune’e nu’udar vítima depoizde fulan balun nia laran, estuda, analize no deteta hotu falsifikasaun no manipulasaun iha livru ne’e nia laran,” Luciano Romano, hato’o ba Jornalista sira iha Prokuradoria Jerál Repúblika (PGR), Kinta ne’e.
Komunidade ne’e nia razaun hato’o keixa tanba iha livru ne’ebé Sérgio Quintas hakerek deteta iha irregularidade balun hanesan falsifikasaun dokumentu, foti ka tau luta-na’in sira-nia naran tanba ema sira ne’e rende ho kilat ka rádiu militár ba autór nia aman.
Nota mós katak iha pláziu, ne’ebé mak autór ba foti fundasaun Iralalaru ne’ebé husi komunidade intelektuál husi Suku Muapitine nia oan nia obra kona-ba kronolojia akontesimentu masakre ba ema na’in-lima iha Dezembru 1983.
“Autór Sérgio Paulo Dias Quintas, hanesan Verisimo Dias Quintas nia oan rasik uluk mós nu’udar Xefe Suku Fuiluru planu ida-ne’e la’ós iha nível intelektuál maibé autór mós dezumanu ka laiha morál ba halo fali entrevista ba señora ida-ne’ebé nia kaben uluk hetan oho iha festa laran, autór nia aman mós partisipa halo entrevista no públika nia foto ho naran loloos iha livru ne’ebé daudaun ha’u kakerek,” nia akresenta.
Notísia relevante : Família Masakre Muapitine hasoru malu ho Alkatiri diskute livru ne’ebé hakerek husi Sérgio Dias Quintas
Nia esplika, pláziu seluk mak autór bá foti tomak komandante boot ne’ebé koñesidu tebes iha luta libertasaun, nia naran Miguel dos Santos ‘Kuba’ nu’udar liurai Mehara.
Iha autór nia livru ne’e, foti Liurai Miguel nia istória, katak Liurai Miguel ninian istória no dedikasaun muda fali ba Verisimo Dias Quintas.
Nune’e, Luciano Romano konsidera aktu ne’e nu’udar krime agravadu, tanba ne’e la’ós tanba de’it pláziu, maibé tanba autór livru muda ema seluk nia istória ba fali nia aman.
Nia dehan, iha livru ne’e mós autór ko’alia kona-ba ligasaun mós ho Mehara nian, liuliu Suku Mehara autór manipula tan señor Xanana Gusmão, bainhira funu iha matebian rahun tun mai vila bá iha autór nia aman nia uma depois maka aprende luta klandestina “ne’e totalmente autór falsifika mós ne’e falsifikasaun grave.”
Luciano Maubere katak autór manipula katak atuál Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão mak hakerek iha nia livreu ne’e, prefásiu hateten aprende funu iha Verisimo Dias Quintas nia uma.
“Ida-ne’e falsifikasaun ida sériu. Ami Lautein hotu hatene, luta-na’in hotu-hotu hatene, husi superior F-FDTL sira hatene, señor Komandante Xanana so halo enkontru iha Raja Miguel nia uma iha Dezembru 1979 hodi reorganiza funu inklui 1982 realiza enkontru ho Bispu Timor-Leste Dom Martinho Lopes iha Raja Miguel nia iha uma,” nia haktuir.
Autór ba livru ida-ne’e tenta atu hasai ka elemina luta-na’in sira iha Munisípiu Lautein.
Autór mós manipula istória suku ida naran Bauro, Komandante ida naran Leovigildo husi grupu kondús ne’ebé bapa sira oho iha livru ne’e nia laran sira dala-tolu, maibé tau fali apalidu ida ne’e tentativa ida atu halakon istória luta-na’in sira husi suku Bauro.
Aleinde ne’e, autór mós manipula istória ba Komandante koñesidu ho naran Falutxay.
“Tanba ne’e, ami mai mak hato’o keixa relasiona ho kestaun sira, ami hein rezultadu husi keixa ne’ebé ohin ami hatama ne’e,” Reprezentante komunidade hato’o.
Hatutan tan : “Daudaun vítima sira Muapitine oan kiak sira hein hela, di’ak liu livru ne’e retira hodi hasai kapitulu VI kona ba istória Muapitine nian. Maibé autór la rona sira, mai fali iha Fulan Outobru ami ne’ebé asesu livru ne’e ami deteta falsifikasaun sira ne’e ami hatene katak buat barak laloos.”
Reprezentante komunidade Lauteun ne’e husu ba instituisaun Estadu atu hato’o ba autór livru hodi suspende livru ne’e katak labele fa’an livre.
“Ami espera katak keixa ida-ne’ebé ami ohin hatama ne’e sei afavór ba ami. Tanba autór ne’ebé hakerek livru ne’e tenta ona manipula istória husi suku neen,” nia tenik.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina
