DILI, 20 Fevereiru 2026 (TATOLI)—Governu liuhusi reuniaun Konsellu Ministru aprova projetu proposta rezolusaun Parlamentu Nasionál nian ne’ebé aprezenta husi Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, hodi altera kuadru kompromisu ne’ebé aneksa ba Rezolusaun Parlamentu Nasionál nú. 46/2025, 15 Outubru, ne’ebé aprova ba adezaun, akordu ASEAN kona-ba Sirkulasaun Pesoa Singulár (Movement of Natural Persons MNP) no nia Protokolu Alterasaun.
Vise-Ministra Asuntu ASEAN, Milena Rangel, hateten ohin sira lori proposta rezolusaun ida kona-ba Timor-Leste nia kompromisu ba akordu sirkulasaun pesoa singulár hanesan ema profisionál sira-ne’ebé halo komérsiu ka investimentu ba-mai iha Timor-Leste.
“Tanba antes ita tama ba ASEAN ne’e ita finaliza tiha ona maibé tanba de’it foin dadauk ita halo fali formatu foun. Entaun, ita mós tenke aplika tuir formatu foun ne’e rasik husi akordu ne’ebé veinkulativu mak lori fali mai iha Konsellu Ministru aprova para kontinua lori ba Parlamentu Nasionál hodi ratifika,” Vise Ministra ASEAN ne’e informa ba jornalista sira hafoin hala’o reuniaun Konsellu Ministru (KM) iha Ministériu Finansa, ohin.
Ho inisiativa ida-ne’e, objetivu mak atu substitui aneksu ne’ebé relasiona ho kuadru kompromisu (Schedule of Commitments – SoC) tuir Akordu MNP, atu nune’e bele garante ninia konformidade formál ho modelu komún ne’ebé ASEAN adota ba Estadu-Membru hotu-hotu.
Tanba alterasaun ne’ebé propoin hanesan de’it ezersísiu reformasaun téknika ida no la introdús modifikasaun ruma ba substánsia, nivel ka ámbitu husi kompromisu sira-ne’ebé Timor-Leste asume.
Reformasaun ba kuadru kompromisu husu tuir adosaun modelu armonizadu ida husi ASEAN, no dokumentu reformuladu hetan aseitasaun no aprovasaun iha fulan-Dezembru tinan 2025.
Ho aprovasaun ba proposta rezolusaun Parlamentu Nasionál nian ida-ne’e, asegura ona kondisaun formál sira-ne’ebé nesesáriu ba depózitu husi instrumentu adezaun Timor-Leste nian ba Akordu ASEAN kona-ba sirkulasaun pesoa singulár, hodi reforsa prosesu integrasaun nasionál iha mekanizmu organizasaun nian.
KM aprova revizaun finál ba kuadru kompromisu akordu komérsiu beins ASEAN
Aleinde ne’e, Governu liuhusi reuniaun Konsellu Ministru aprova revizaun finál ba kuadru kompromisu Timor-Leste iha ámbitu akordu komérsiu beins ASEAN (ATIGA) nian, ho objetivu atu kumpre rekizitu sira-ne’ebé nesesáriu ba adezaun plena ba akordu ne’e no asume obrigasaun sira ne’ebé mosu husi Komunidade Ekonómika ASEAN nian.
Revizaun ne’ebé agora aprova ona foka liu kona-ba oferta finál asesu ba merkadu ne’ebé aprezenta husi Timor-Leste, tuir negosiasaun ho Estadu-Membru sira ASEAN nian.
Enkuadramentu ida-ne’e ho objetivu atu garante ekilíbriu entre integrasaun rejionál no salvaguarda interese estratéjiku no ekonómiku nasionál, hodi promove kreximentu sustentável no kompetitividade setór produtivu no servisu nian iha país ne’e.
Iha biban ne’e mós, Konsellu Ministru delibera hodi aprova proposta neʼebé aprezenta husi Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, kona-ba dezignasaun naran “Ataúru”, “Ramelau” no “Oekusi” ba espasu sira-ne’ebé atribui ba Timor-Leste iha sede ASEAN iha Jakarta, Indonézia.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes
