Programa Wolbachia iha Dili atinje ona 60%

DILI, 17 Marsu 2026 (TATOLI)—Ministériu Saúde no parseiru Menzies halo monitorizasaun ba programa Wolbachia ne’ebé mak implementa iha munisípiu Dili ne’e atinje ona 60% no ba oin  sei haree nia progresu sira.

“Iha fulan-Agostu tinan 2025, ita halo lansamentu hodi husik susuk wolbachia iha Dili  to’o Janeiru 2026 atinje ona 60%  espera katak ekipa sira sei nafatin iha monitorizasaun to’o tinan 2028, agora nia prosesu ba oin ne’e ita tenke la’o tuir ida ne’e, tuir ekipa monitorizasaun  60% katak susuk ne’e presensa ona iha Dili laran, ida ne’e mak ba oin ita sei halo monitorizasaun ne’e para haree ba nia progresu sira,” Diretor Nasionál Prevensaun kontrola Moras iha Ministériu Saúde, Hector da Costa Pereira  ba Jornalista sira iha Hotél Timor, ohin.

Nia relata, durante ekipa sira  husik susuk ne’e iha dezafiu balu dala ruma komunidade la rejeita informasaun, maibé buat sira ne’e hotu konsege ultrapasa hodi atinje tuir planu ne’ebé mak iha.

“Ita ensera ba planu husik susuk, maibé monitorizasaun nafatin kontínua to’o 2028. Agora prosesu husi susuk Wolbachia hahú husi Agostu 2025 to’o mai agora tinan 2026, ita la konta husik susuk hira, mais ne’e númeru labele konta. Tanba susuk ne’e husik kada semana to’o remata fulan-Janeiru tinan ne’e mais aumenta,” nia esplika.

Nia afirma, prosesu monitorizasaun ba susuk Wolbachia ne’e atu kontínua nune’e bele redús insidénsia moras la hada’et, tanba tuir matenek na’in sira katak estudu susuk Wolbachia ne’e bainhira iha efetividade iha tinan tolu mak bele hatene loloos.

“Tuir planu iha husik susuk ne’e 8.141, mais ne’e haree kada kapsul, entaun susuk iha kapsul 150 to’o 200, agora bainhira mak ita haree ba nia impaktu, bainhira impaktu ne’e tuir matenek na’in sira nia estudu no nasaun sira ne’ebé mak implementa ona ne’e nia efektivu lolo’os husi tinan ida to’o tinan tolu. Maibé husi tinan ida to’o tinan rua banhira ninia reflikasaun ba susuk Wolbachia ne’e maka’as bele haree nia impaktu iha tinan ida ho balun,” nia subliña.

Nia dehan, planu halo atu espansaun ba Munisípiu seluk ne’ebé seidauk bele ko’alia, tanba  foin ramata ida-ne’e hanesan programa pilotu, pelumenus hetan tiha dadus ba rezultadu ne’ebé mak signifikadu tebes maka foin planu kontínuasaun ka oinsá ba oin sei haree.

“Ida-ne’e programa pilotu maizumenus ita haree ba ninia atinjimentu sira, impaktu ba iha problema dengue oinsá. Ida-ne’e presiza ita tenke haree, labele ita kontinua de’it, depois laiha rezultadu ida, tenke iha dadus ne’ebé mak signifikativu duni depois mak kontinua,” nia dehan.

Haree mós ba klima iha Timor-Leste liga programa Wolbachia ne’e atu hateten katak, kuaze klima ne’e sai hanesan fatór importante ida maibé espera katak ida-ne’e sei laiha impaktu.

“Tanba ne’e mak susuk sira-ne’e hotu la’ós lori mai husik kedas lae, maibé lori mai sei lori hatama iha laboratóriu haree ba nia temperatura ambientál ne’e kondisaun ho realidade Timor nian. Depois sira haree ona mak foin bele husik susuk wolbachia ne’e, maibé ba ambiente liga Wolbachia ne’e di’ak hela,” nia hateten.

Iha fatin hanesan, Embaixadór Austrália iha Timor-Leste, Edward Wilkinson, dehan Austrália orgullu tebes ho saúde iha Timor-Leste hodi teknolójia ne’ebé dezenvolve iha nasaun Austrália  uza baktéria sira hodi prevene tramsmisaun virus ne’ebé ameasa mai husi susuk.

“Ita hotu hatene katak tinan ida-ne’e sai dezafiu tebes hakarak rekupera husi moras ne’e servisu saúde sira, servisu ne’ebé mak fó impaktu ba familia sira,” Edward Wilkinson hateten.

Nia dehan, atividade ohin loron importante tebes haree ba programa inovadór ida-ne’e nia impaktu iha pratiku ba moras ne’ebé mai husi susuk iha nasaun sira seluk inklui mós Timor-Leste.

“Wolbachia hamenus ona insidente dengue ho 70%-resin no baixa ho 86%-resin iha nasaun balun konsege redús dengue la fó ameasa ba saude, Wolbachia reprezenta intervensaun sustentavel no haforsa sistema intervensaun, bainhira estabelese ona la presiza repete tan medida Wolbachia maibé nesesidade kontrola métodu importasaun,” nia dehan.

Vise-Ministru Fortalesimentu Institusionál Saúde José dos Reis Magno, dehan Inisiativa notável ida-ne’e la’ós de’it loke dalan ba kontrolu moras ne’ebé inovativu maibé hatudu kompromisu Governu nian ba esforsu kontínua ba saude publika iha Timor-Leste.

“Ha’u hakarak aproveita oportunidade ida-ne’e atu hato’o ha’u-nia agradesimentu boot ba parseiru sira hotu, parte interesada sira no membru komunidade ne’ebé kontribui implementasaun programa wolbachia.  Ita-boot sira-nia serbisu maka’as, dedikasaun, no espíritu kolaborativu halo ona diferensa signifikativu iha ita nia luta hasoru moras sira-ne’ebé hada’et husi susuk liuliu moras dengue, mezmu ita presiza hein atu benefisia nia rezultadu,” José dos Reis Magno hateten.

Iha tinan ne’e, hasoru hela problema kona-ba aumenta signifikativu ba moras dengue no iha fulan balun liu ba iha tinan 2025  husik susuk ho wolbachia iha fatin sira iha Dili.

“Introdusaun susuk nu’udar susuk sira ho batéria Wolbachia aproximasaun inovadora hodi kontinua moras sira hanesan dengue, Zika, Chikungunya no Yellow Fever.  Sientistas sira deskobre katak susuk sira ho Wolbachia, sira labele transmite vírus ho fasil. Nune’e, peskizadór haki’ak sira-ne’e ho Wolbachia iha laboratóriu hafoin sira husik iha fatin sira-ne’ebe susuk hela ba. Susuk sira ho wolbachia sira sei moris ho susuk sira-ne’ebe iha no sira sei iha oan, no ida ne’e lori tempu uitoan, susuk sira-ne’e sei ho baktéria wolbachia,” nia dehan.

Susuk ne’ebe mak iha ona wolbachia nia kbi’it atu transmite moras sei menus. Metodu ida-ne’e aplika ona iha nasaun seluk hanesan Brazil, Indonézia, Austrália no Vietnam no hatudu rezultadu redusaun moras maka’as iha fatin sira-ne’e.

“Hein katak susuk ho wolbachia ne’ebe ita husik ona ne’ e, bele moris hamutuk ho susuk naturál sira iha Dili laran, no jerasaun susuk sira iha tempu tuir mai sei iha baktéria wolbachia iha sira-nia isin, nune’e bele blokeia virus dengue, Zika Chikungunya no Yellow Fever, no se tata karik ita ema, ema labele hetan ona moras sira-ne’e. Prosesu atu husik susuk wolbachia liuhusi dalan naruk ne’ebe hala’o iha Dili. Ita hotu ne’ebé prezente mak kontribui balun hanesan sientista, balun fó apoiu ba programa hanesan parseiru, no ita balun tulun iha desizaun, sensibilizaun no envolvimentu komunidade hodi bele simu susuk sira ho wolbachia ne’e bele husik iha ita rai doben Dili,” nia esplika.

Ohin hamutuk atu fo hatene ba malu katak buat hotu ne’ebe mak halo hodi introdús métodu wolbachia to`o iha ne’e no hein nia rezultadu sira tuir mai. Ida-ne’e katak atividade ne’e la’ós rohan ba ida-ne’e, maibe tama fali ba faze tuir mai, hodi hein ba nia reziultadu, presiza servisu hamutuk hodi monitoriza no avalia rezultadu sira.

“Ita sei kolabora nafatin atu fó sasin ba ne’e, no susesu husi programa ida-ne’e ita mós bele introdús ba programa sira seluk ho apoiu husi ita-nia parseiru sira. Implementasaun Métodu Wolbachia nia susesu nu’udar esforsu kolaborativu entre Ministériu da Saude, Menzies Timor Leste, Action on Poverty no World Mosquito Program, no suporta finanseiru husi Governu Australia-DFAT, the Macquarie Group Foundation no Action on Poverty liuhusi fundu ANCP. Ha’u hein katak kolaborasaun forte ida-ne’e sei kontinua iha futuru, atu hametin sistema saúde nasionál no hasa’e kualidade moris no saúde komunidade timoroan sira,” nia dehan.

Jornalista : Felicidade Ximenes

Editór        : Cancio Ximenes