DILI, 18 Marsu 2026 (TATOLI)—Fundasaun Alola komemora loron feto ho tema “Asegura igualdade iha pozisaun foti desizaun”, ne’ebé envolve Reprezentante Ministru Administrasaun Estatál (MAE), Diretór Jerál MAE, Antônio Augosto Guterres no Sekretaria Estadu (SEI), Elvina Sousa Carvalho, fahe esperiénsia kona-ba feto potensiál hola-parte iha lideransa podér lokál.
Tuir Diretora Ezekutivu Fundasaun Alola, Maria Imakulada Guterres, Fundasaun Alola hala’o advokasia nafatin no fó kapasitasaun ba feto potensiál sira, liliu servisu hamutuk ho feto polítika atubele hola-parte iha lideransa podér lokál.
“Ita servisu hamutuk ho munisípiu sira-ne’ebé mak sira servisu ba, atubele tulun sira hodi prepara sira bá iha eleisaun tuirmai, mak iha Munisípiu Baukau, Bobonaru, Manatutu, Ainaru no Aileu. Área sira ita kobre atubele tulun kandidata sira hakbit hodi hakbiit sira, liliu fó motivasaun ba sira,” nia dehan ba jornalista sira iha salaun Postu Administrativu, Vera Krús.
Maibé, nia dehan, dahuluk sei haree liubá sistema patriarkál ne’ebé Timor-Leste kontinua adota iha rai ne’e maka’as tebes no konfiasa ba feto mak sei másimu liga ba feto sira-nia kna’ar hanesan kuidadór no kna’ar doméstika nian mak sei kesi feto sira.
Tanba ne’e, Fundasaun Alola foku liubá oinsá hasa’e koñesimentu ema hotu nian no ba mane maluk sira, hasa’e apoiu ba feto sira no fó mós oportunidade ba feto sira atu hola-parte iha dezenvolvimentu nasionál ida-ne’e.
Aleinde ne’e, Governu mós halo apoiu másimu ba ema difisiénsia sira no mós inan-feto sira iha área rurál hodi ajuda sira asesu ba atividade oioin.
“Ha’u hanoin importante tebes ba feto Timor-Leste atu hola-parte iha misaun feto desizaun nian tanba ne’e feto sira sei bele fó-sai lian feto nian katak sentimentu feto nian saida mak sira presiza iha sira-nia moris. Tanba ne’e, ohin liuhusi eventu ida-ne’e atu komemora loron mundiál feto, hakarak konvida Sekretaria Estadu Igualdade atubele fahe mensajen importante ba feto sira. No mós ita konvida MAE atu fahe mós lei podér lokál nian nune’e hotu-hotu bele komprende liliu feto potensiál sira atubele prepara an ba elisaun munisipál,” nia dehan.
Nune’e biban ne’e, nia motiva feto maluk sira atubele hola-parte iha lideransa feto nian iha ne’ebé de’it, tantu iha komunidade nia leet, iha lideransa komunitária no mós iha área lideransa foti desizaun ba vida polítika nian.
“Daudaun ne’e Timor-Leste atinje ona ba 38%, reprezentante feto iha Parlamentu Nasionál hanesan susesu boot ida-ne’ebé mak Timor-Leste iha hodi hatudu bá ASEAN katak Timor-Leste sai hanesan primeiru lugár ne’ebé hatudu ezemplu ba igualdade jéneru iha mundu ASEA nian. Ida-ne’e sai ona motiva ba ita katak feto partisipa másimu área foti desizaun liliu iha área lideransa feto polítika nian,” Maria Imaculada dehan.
Nune’e mós, Diretór Jerál Ministériu Administrasaun Estatál (MAE), Antânio Augosto Guterres, dehan feto livre hodi partisipa ba atividade hotu-hotu.
“Ita hotu-hotu hatene lei podér lokál nian ka lei eleisaun autoridade lokál tanba kuandu estabelese podér lokál, atravéz eleisaun autoridade lokál feto mós hola-parte iha ne’ebá, fatin ba feto mós iha. Partidu polítiku tuir sira-nia eskolla ba asembleia lokál nian, ne’ebé feto ida, mane rua ida, tenke túr iha laran, feto outomatikamente legál ne’e fó vantajen liubá inan-feto sira partispa direta no ativu ba prosesu ida-ne’e,” Antânio katak.
Kona-ba preparasaun, nia subliña, Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hahú husi Likisá, Ermera, Aileu, Manufahi, Ainaru, Kovalima no to’o ba Lautein no Baukau ona. Ida-ne’e komesa ona atu hakbesik-an bá lokál hodi haree besik liu atividade servisu munisipál sira ba preparasaun autoridade lokál.
MAE hala’o tuir rezolusaun númeru 2/2025, 10 Fevereiru halo avaliasaun ida hahú husi 11 Dezembru 2024 to’o 17 Dezembru 2025 rezultadu fó filafali ba Prezidente Autoridade no autoridade munispál hamutuk 19, iha munisípiu idaidak.
Oras ne’e, Primeiru-Ministru mak lidera ekipa ne’e la’o hakbesik-an ba servisu sira-ne’ebé desentraliza bazeia ba enkuandramentu legál iha Dekreitu-Lei Númeru 3/2016, 16 Marsu ba sesta alterasaun ba 24/2025, 15 Outubru, ida-ne’e komesa la’o ona, no rezultadu iha sei hein.
“Entaun, MAE nia obrigasaun mak sei halo avaliasaun ba segunda faze, rezultadu ne’e sei hato’o ba Konsellu Ministru, Konsellu Ministru sei kria rezolusaun ida. Ida-ne’e mak foin haree munisípiu ne’ebé bele hakat ba eleisaun podér lokál iha 2027,” nia dehan.
Iha fatin hanesan, Sekretária Estadu Igualdade, Elvina Sousa Carvalho hateten atu kompete ba podér lokál ne’e parte hotu nia servisu hamutuk.
“Ita hotu tenke servisu barak liután hodi kombate violénsia hasoru feto no labarik-feto sira iha Timor. Servisu koletivu entre Governu, sosiedade sivil no parseiru sira no nasionál sira,” Elvina hateten.
Atu atinje progresu mak parte relevante kontinua nafatin investe formasaun ba igualdade jéneru no mós investe iha polítika maibé tenke mós investe orsamentu ne’ebé adekuadu.
“Entaun, iha komemorasaun Loron Mundiál Feto ita hotu tenke tau importánsia hodi dezenvolve rai ida-ne’e ba futuru ne’ebé di’ak. Maibé, husu parseiru mane atu luta nafatin kontra violénsia bazeia ba jéneru no iha opurtunidade ne’e hakarak apela ba feto sira atu prepara hodi simu desentralizasaun no podér lokál,” nia motiva.
Preparasaun feto potensiál mak presiza iha formasaun lideransa, formasaun hasa’e kapaѕidade feto potesiál sira iha munisípiu sira, prepara sira ba elisaun. Apoiu Rede Feto hodi halo kooperasaun ho Rede Feto Timor-Leste hodi fahe informasaun no fó kbiit ba feto. No mós empoderamentu iha nivel munisipál mak foka ba feto sira bele kompete ho konfiansa iha nivel autoridade lokál no munisipál. Sira-ne’e hotu presiza aposta ba edukasaun mak tenke promove edukasaun kona-ba direitu feto no envolvimentu feto iha vida polítika.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade





