DILI, 02 Abríl 2026 (TATOLI)—Diretór Servisu Edukasaun Munisípiu Likisá, Júlio da Silva informa implementasaun programa merenda eskolár iha trimestre dahuluk la’o ho di’ak no tuir menu iha manuál ne’ebé iha.
Responsavel ne’e subliña osan ba programa referidu Autoridade Munisípiu Likisá aloka dala ida fulan neen nian, nune’e fulan ne’e hahú tama trimestre daruak nian.
“Implementasaun programa merenda eskolár ba fulan-neen, ba pre-eskolár hamutuk $45.766,20 no ba ensinu báziku primeiru no segundu siklu hamutuk $407.030,40,” Diretór Júlio da Silva dehan via telefónika, Kuarta (01/04).
Menu ne’ebé implementa hanesan naan fresku, ikan, manu-tolun, modo-tahan inklui aifuan sira.
Estudante ne’ebé asesu ba merenda eskolár hamutuk 22.502, kompostu hosi feto 10.996 no mane 11.506. Pre-eskolár estudante hamutuk 2.482, feto iha 1.224 no mane 1.259 no ensinu báziku hamutuk 20.019, feto iha 9.772 no mane 10.247.
Entretantu, Prezidente Autoridade Munisípiu Aileu, João Bosco dos Santos, informa Edukasaun Munisípiu Aileu implementa ona programa merenda eskolár maibé presiza iha ema ne’ebé kontrolu ba menu.
“Ita hahú ona implementa merenda eskolár iha fulan-Janeiru liubá, iha segunda to’o sesta, estudante tenke konsume etu ho naan karau fresku, manu tolun, ikan, modo-tahan, koto, foremungu, paun, ai fuan, hudi tasak, sabraka, bateka, masan. Ita uza produtu lokál hirak-ne’e 85%. Maibé, eskola iha Betulau no Faturasa ne’ebé dook husi Aileu Vila ne’ebé parte relevante tenke halo kontrolu tanba sira implementa tuir menu ne’ebé fó-sai husi OMS no ME ka lae?,” nia haktuir iha nia knaar fatin, foin lalais ne’e.
Tanba ne’e, nia dehan, presiza iha ema ne’ebé halo kontrolu no monitorizasaun ba ai-han ne’ebé estudante sei konsume.
“Ita-nia problema maka menu di’ak maibé menus rekursu umanu hodi kontrolu no halo monitorizasaun ba eskola idaidak ne’ebé implementa. Ida-ne’e tuir duni padraun OMS no ME haruka ka lae?Tanba dalabarak eskola balun programa merenda eskolár ne’e la tuir menu ne’ebé iha. Ita ko’alia ne’e tanba iha eskola balun ne’ebé dook, kuandu tempu udan susar,” nia preokupa.
Tanba, tuir nia katak Autoridade Munisípiu Aileu nia funsionáriu la to’o hodi ba kontrolu merenda eskolár iha eskola hamutuk 76 ne’e. Agora implementasaun merenda eskolár foka ba produtu lokál ne’ebé tenke ho 75%. Ida-ne’e atu apoia agrikultór sira no hasa’e estudante sira-nia nutrisaun.
“Ita iha Servisu Edukasaun Munisipál Aileu ne’ebé liuhusi inspetór merenda eskolár sira kontrolu no halo hela monitorizasaun ba eskola idaidak nia produtu lokál, ne’ebé ita haree katak utiliza 85% hodi te’in ba estudante sira tanba maioria produtu lokal. Ita presiza halo monitorizasaun mak ita foin hatene menu hirak-ne’e implementa iha programa merenda eskolár ne’e ka lae, se la implementa ne’e problema iha ne’ebé no tanba saida la implementa atu nune’e ita buka solusaun hodi rezolve,” nia esplika.
João Bosco hatutan hosi ne’e mak bele halo analiza, katak falta finanseiru ka estrada ka buat seluk entaun presiza túr hamutuk hodi tau iha planu asaun no fó prioridade hodi tau iha orsamentu tinan oin mai hodi responde ba programa referidu.
Enkuantu, orsamentu ba programa merenda eskolár millaun $1.2 hodi aloka ba eskola hamutuk 76 ho nia benefisiáriu 14.555. Tuir nia katak programa merenda eskolár kada tinan Munisípiu Aileu implementa ona iha fulan-Janeiru, iha eskola ensinu báziku filiál no ensinu baziku sentrál tantu eskola privadu no públiku.
Hatán ba menus ema halo kontrolu, Xefe Departamentu Asaun Sosiál Eskolár no Merenda Eskolár, Belchior Guerra, hateten Miniatériu Saúde no Ministréiu Administrasaun Estatál hamutuk ho parseiru balun dezenvolve ona manuál operasaionál ba eskola hotu kobre mos merenda eskolár sira.
“Iha menu ne’e implementadór sira bele utiliza ai-han tuir prudusaun ne’ebé iha munisipiu idaidak nian. Iha kada muníspiu estabelese ona grupu monitoritorizasaun kunjunta iha nivel munisípiu idaidak lidera husi diretór fiskalizafór munisípiu. Agora informasaun maihusi Munisípiu Aileu iha eskola idaidak iha inspetór, responsavel eskola sira hanesan diretór, koordenadór eskola sira mak sei tau-matan direta ba iha implementasaun merenda eskolár iha munisípiu,” Belchior dehan.
Dadus implementasaun programa merenda eskolár ba eskola iha munisípiu sira hotu, iha tinan 2026 hamutuk 330.830 (feto 160.926, mane 169.904), kompostu hosi pre-eskolár hamutuk 30.995 (feto 15.446, mane 15.549) no ensinu báziku hamutuk 299.835 (feto 145.480, mane 154.355).
Munisípiu Aileu iha ensinu pre-eskolár no ensinu báziku hamutuk 14.555 (feto7.033, mane 7.522), kompostu pre-eskolár hamutuk 1.789 (feto 872, mane 917) no ensinu báziku hamutuk 12.766 (feto 6.161, mane 6.605); Ainaru iha 20.154 (feto 9.625, mane 10.529), pre-eskolár iha 1.867 (feto 844, mane 1.023), ensinu báziku hamutuk 18.287 (feto 8.781, mane 9.506); Ataúru iha 2.710 (feto 1.307, mane 1.403), kompostu hosi pre-eskolár hamutuk 502 (feto 254, mane 248) no ensinu báziku hamutuk 2.208 (feto 1.053, mane 1.155).
Baukau iha 32.993 (feto 16.064, mane 16.929) kompostu hosi pre-eskolár hamutuk 2.005 (feto 1.021, mane 984) no ensinu báziku hamutuk 30.988 (feto 15.043, mane 15.945); Bobonaru iha 26.516 (feto 13.202, mane 13.314), kompostu hosi pre-eskolár hamutuk 2.275 (feto1.161, mane 1.114), ensinu báziku hamutuk 24.241 (feto 12.041, mane 12.200); Kovalima iha 19.433 (feto 9.198, mane 10.235) kompostu hosi pre-eskolár hamutuk 2.132 (feto 1.126, mane 1.006) no ensinu báziku hamutuk 17.301 (feto 8.072, mane 9.229).
Dili iha 62.617(feto 30.510, mane 32.107) kompostu hosi pre-eskolár hamutuk 6.564 (feto 3.271, mane 3.293) no ensinu báziku hamutuk 56.053 (feto 27.239, mane 28.814); Ermera iha 29.283 (feto 19.018, mane 20.220) kompostu hosi pre-eskolár hamutuk 2.254 (feto 1.194, mane 1.060) no ensinu báziku hamutuk 36.984 (feto 17.824, mane 19.160); Lautein iha 20.075 (feto 9.815, mane 10.260) kompostu hosi pre-eskolár hamutuk 2.957 (feto 1.429, mane 1.528) no ensinu báziku hamutuk 17.118 (feto 8.386, mane 8.732); Likisá iha 22.502 (feto 10.996, mane 11.506) kompostu hosi pre’eskolár hamutuk 2.482 (feto 1.224, mane 1.259) no ensinu báziku hamutuk 20.019 (feto 9.772, mane 10.247).
Manatutu iha 13.387 (feto 6.504, mane 6.883) kompostu hosi pre-eskolár hamutuk 1.152 (feto 577, mane 575) no ensinu báziku hamutuk 12.235 (feto 5.927, mane 6.308); Manufahi iha 16.184 (feto 7.812, mane 8.372) kompostu hosi pre-eskolár hamutuk 2.200 (feto 1.067, mane 1.133) no ensinu báziku hamutuk 13.984 (feto 6.745, mane 7.239); Vikeke iha 21.192 (feto 10.319, mane 10.873) kompostu hosi pre-eskolár hamutuk 1.982 (feto 980, mane 1.002) no ensinu báziku hamutuk 19.210 (feto 9.339, mane 9.871) no Oekusi iha 19.274 (feto 9.523, mane 9.751) kompostu hosi pre-eskolár hamutuk 833 (feto 426, mane 407) no ensinu báziku hamutuk 18.441 (feto 9.097, mane 9.344).
Jornalista: Osória Marques
Editór : Xisto Freitas da Piedade
