DILI, 13 Abríl 2026 (TATOLI) — Prezidente Komisaun Lia-loos no Rekonsiliasaun Fiji (FTRC), Joaquim da Fonseca, subliña katak prosesu rekonsiliasaun iha Fiji seidauk bele adota tomak modelu Timor-Leste tanba diferensa iha kontestu sosiál, polítiku, no istóriku nasaun rua ne’e nian.
Iha entrevista eskluzivu ho TATOLI, Joaquim esplika katak dezde inísiu, TRC Fiji estuda ona esperiénsia internasionál oioin, inklui sira ne’ebé mai husi Timor-Leste, Ruanda, Serra Leoa, no nasaun Pasífiku sira hanesan Illa Salomão. Maibé, aprosimasaun sira-ne’e uza de’it hanesan referénsia no depoiz adapta ba kondisaun lokál Fiji nian.
“Fiji iha nia karakterístika úniku. Ita labele kópia de’it modelu sira husi nasaun sira seluk. Ita tenke komprende sosiedade no nia kontestu molok determina ita-nia aprosimasaun ba rekonsiliasaun”, Joaquim hatete eskluzivamente ba TATOLI.
Nia esplika, katak prosesu ne’ebé la’o daudaun iha Fiji foka liu ba halibur sasin hosi sobrevivente sira no sira ne’ebé envolve iha eventu konflitu oioin, inklui golpe Estadu.
Iha kuadru legál TRC Fiji nian, laiha distinsaun entre vítima sira no autór sira, maibé entre sobrevivente sira no sira ne’ebé envolve iha golpe nu’udar sasin.
Nia fiar katak, halibur sasin sira-ne’e krusiál atu harii komprensaun fahe ida kona-ba saida maka akontese duni, haree ba persesaun oioin entre komunidade sira kona-ba eventu sira iha pasadu.
“Hodi halibur versaun oioin hosi istória, ita bele tau hamutuk faktu sira no fornese imajen ida ne’ebé kompletu liu hosi istória Fiji nian”, nia esplika.
Joaquim mós destaka katak konflitu iha Fiji iha dimensaun étnika ne’ebé maka’as, partikularmente entre ema Indo-Fiji no ema indíjena sira. Tanba ne’e, kompozisaun komisaun ne’e dezeña atu reflete ekilíbriu entre grupu rua ne’e, nu’udar parte ida husi esforsu atu harii konfiansa no koezaun sosiál.
Hanesan parte ida husi ninia estratéjia iha futuru, Fiji TRC planeia atu hala’o diálogu nasionál ida-ne’ebé envolve líder polítiku, militár no relijiozu sira husi orijen oioin. Inisiativa ne’e ho objetivu atu hametin kompromisu ne’ebé fahe ba malu atu harii dame no unidade nasionál.
“Ami hakarak kria espasu ida ba diálogu ne’ebé líder sira bele rona diretamente husi sobrevivente sira no renova sira nia kompromisu ba futuru ida-ne’ebé pasífiku liu ba Fiji”, nia hatete.
Diplomata Timor-Leste ne’e akresenta, rekonsiliasaun la’ós prosesu dala ida de’it ne’ebé bele kompleta tomak iha tempu-badak nia laran. Nia kalkula katak komisaun nia kontribuisaun sei kobre de’it parte ida husi prosesu tomak, enkuantu sustentabilidade hosi rekonsiliasaun sei depende ba povu Fiji rasik.
“Komisaun provavelmente kontribui de’it besik pursentu 60. Restu depende ba oinsá povu lee relatóriu, komprende istória, no hili dalan ida ba dame”, nia hatete.
TRC Fiji nia mandatu maka ba tinan rua, maibé titulár foun sei lidera ida-ne’e ba tinan oinmai. Nia subliña katak foku hosi serbisu tinan ida-ne’e nian sei halibur sasin substansiál sira no prepara relatóriu finál, ne’ebé marka ona ba fulan-Outubru.
Aleinde ne’e, komisaun prepara hela esforsu sira atu prezerva arkivu sira hanesan parte ida husi memória institusionál, iha kolaborasaun ho instituisaun nasionál sira hanesan arkivu Estadu nian no muzeu Fiji nian.
Nia rekoñese katak kompara kompleksidade konflitu sira entre Fiji no Timor-Leste la apropriadu, tanba ida-idak iha nia karakterístika distintu. Maibé, nia subliña katak impaktu hosi konflitu ba sosiedade, tantu sosiál no ekonómiku, maka’as hanesan.
Iha entrevista nia rohan, Joaquim espresa nia esperansa katak nia prezensa no kontribuisaun sei ajuda hametin dame iha Fiji, enkuantu hasa’e mós konfiansa internasionál ba Timor-Leste nia kapasidade atu apoia prosesu rekonsiliasaun iha nasaun sira seluk.
“Ha’u hein katak kontribuisaun ne’e, maski ki’ik, bele ajuda Fiji harii dame no hatudu katak Timor-Leste iha mós kapasidade hodi hala’o knaar ida iha nível internasional”, nia konklui.
Notisía relevante: https://tatoli.tl/2026/01/29/joaquim-fonseca-simu-pose-nuudar-prezidente-komisaun-lia-loos-no-rekonsiliasaun-iha-fiji/
Jornalista: Arminda Fonseca
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
