“Ami mak tau matan ba rai, nusa mak ami laiha direitu ba rai”
DILI, 18 Juñu 2026 (TATOLI)—Komunidade afetadu iha Beto Marinir, Alicia Alves, hateten nia koopera ba prosesu dezenvolvimentu maibé lamenta ho desizaun hirak ne’e, naibé nia hakarak hetan mós direitu ba rai tanba sira hela kle’ur ona durante tempu Indonézia (1978) to’o agora.
“Se dehan rai ne’e la’ós ami-nian entaun sé nian, tanba ami hela kle’ur ona no ami mós kuda ai-horis sira iha ne’ebá. Ami mak tau matan ba rai, halo nusa mak ami laiha direitu ba rai,” Alicia Alves hateten ba jornalista sira hafoin komunidade afetadu na’in-35 ba prosesu espansaun Aeroportu Internasionál Nicolau Lobato (AIPNL) Komor, bainhira halo diálogu ho Governu hanesan ANATL, SEATOU, MOP, Terras Propriedade no ekipa PNTL, iha Komoro, ohin.
Nia dehan, nasaun no Estadu iha tanba povu, nune’e ema hotu iha direitu entaun Governu presiza rona komunidade nia preokupasaun sira, uma no ai-horis kuda iha rai nia leten, maibé se Governu ko’alia de’it mak uma no ai-horis entaun rai sira-ne’e halo nusa no atu muda fali ba ne’ebé.
“Loloos ne’e iha diálogu ne’e tenke rona malu. Agora ami mai rona loos mak sira de’it ne’e, entaun mai ko’alia iha ne’e atu halo saida. Di’ak-liu sobu (dudu) de’it ba, Terras Propriedade tenke ko’alia labele tuur nonook tenke esplika kona-ba lei rai nian para ami hatene,” nia ko’alia ho lian maka’as.
Nia dehan, rai ne’e atu privadu ka lae mós nia ho família hela kle’ur ona no halo toos iha ne’e dezde 1978 maibé afeta de’it ba rai no ai-horis, tanba nia halo toos besik tasi ibun Marinir nian.
Nune’e, nia husu mós atu selu ninia rai ho ai-horis, tanba rai sira-ne’e uluk mamuk no sira halo toos hodi kuda produtu lokál hodi han ba nesesidade loro-loron nian.
Iha fatin hanesan, tuir Advigadu Privadu ba komunidade afetadu sira, Olivio Barros Afonso, hateten desizaun ida husi Tribunál Rekursu ne’e mak halo konfuzaun barak-liu, entaun Estadu mós mai ho pozisaun ida-ne’ebé mak ladun komprende didi’ak estatutu husi prosesu ne’e rasik.
“Ida desizaun husi Tribunál dehan anula komisaun Terra no Propriedade nia desizaun ne’ebé rekoñese komunidade mak na’in ba rai ne’e. Buat prosesu administrativu nia rohan ne’e mak ba to’o iha anulasaun desizaun Terra Propriedade nian,” Advogadu ne’e informa.
Entaun, nia dehan, iha Tribunál nia desizaun ne’ebá lahateten katak ida-ne’e Estadu nia rai ka sé nia rain maibé nia anula de’it, entaun ninia efeitu tuir lei ne’e lahanesan ho prosesu ida-ne’ebé Tribunál rasik deklara katak rai ne’e sé nian (la indika nia na’in) no rai disputa ne’e kuaze hamutuk 50-resin ba parsela rai ba afetadu na’in-38.
“Tanba ne’e mak ami mós antes ne’e esplika ba iha ita-nia autoridade sira atu labele interpreta sala desizaun Tribunál ninian, nune’ei sira mós kontinua koko submete prosesu disputa rai ne’e ba iha Tribunál, entaun ne’e la’ós rekursu,” nia esplika.
Tanba ne’e mak komunidade hakarak husu sira-nia direitu ba rai (indemniza), tanba iha mekanizmu lubuk ida sai instrumentu matadalan legál oinsá Estadu uza kbi’it atu hasai komunidade nia direitu ba sasán ruma akrik, tenke tuir lei espropriasaun ba utilidade públiku.
“Nune’e, iha lei mós hateten klaru katak antes Estadu atu foti ema seluk nia sasán ruma, la’ós mai tuur hodi sobu-sobu de’it ne’e lae, maibé nia sei hakat tuir prosesu lubuk ida mak Estadu tenke halo planu realojamentu kompensasaun ba iha direitu sira iha rai-leten, entaun buat sira ne’e hotu tenke ita tenke trata ho dignu,” nia afirma.
Enkuantu espansaun aeroportu ne’e iha 122.6 hektaré ho totál dadus afetadu hamutuk hamutuk 252, pagamentu ka rezolve ona ba komunidade hamutuk-200 no falta 52. Maibe husi 52 ne’ebé disputa ho Estadu konaba estatutu rai nee, maibé husi ida-nee falta uma kain 35 mak la koopera ka hakarak selu pakote ba indemnizasaun ba sira-nia rai, ai-horis no uma.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes
