Selebra Loron Mundiál Sentina hodi hasa’e ema-nia konsiénsia asesu sentina seguru

DILI, 19 Novembru 2026 (TATOLI)—Portavós Sosiedade Sivíl Plataforma Nasionál Besi Timor-Leste (PN-Besi-TL), Isaias Soares, hateten kada tinan mundu sempre selebra Loron Mundiál Sentina (LMS) iha loron 19 Novembru hodi hasa’e ema-nia konsiénsia kona-ba importánsia asesu ba sentina ne’ebé seguru.
“Loron selebrasaun ida-ne’e bazeia ba Organizasaun Sentina Mundiál (World Toilet Organization) iha tinan 2001 no Nasaun Unida deside loron 19 Novembru hanesan loron Sentina Mundiál, ho objetivu hodi hasa’e konsiénsia ema hotu nian atu tau importánsia hodi asesu ba sentina no asaun sira ba melloramentu sentina ho seguru, nune’e bele asegura saúde ida-ne’ebé saudavel,” Isaias Soares dehan ba jornalista sira liu husi Konferénsia Imprensa ne’ebé hala’o iha edifísiu HAK, Faról, ohin.
Nia hateten, tema ba selebrasaun tinan ida-ne’e mak “Sentina sira Ne’ebé Seguru, Futuru sira ne’ebé Seguru,” ne’ebé foku maka’as tebes ba importánsia asesu ne’ebé adekuadu no inkluzivu.
“Tema refere foku maka’as tebes oinsá fó importánsia ba asesu ne’ebé adekuadu no inkluzivu,” nia hateten.
Nia hateten, Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál (PEDN) 2011-2030 ne’ebé aliña ba Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável (ODS) hateten, uma kain hotu iha Timor-Leste sei ba asesu ona ba Bee, Saneamentu no Ijiene ho adekuadu, inkluzivu no sustentável.
Nia dehan, Programa Governu Konstitusionál da-sia (IX) nian konsidera Setór Bee no Saneamentu nu’udar setór vitál ba programa tinan lima nian, ne’ebé sita iha Programa Governu nian 3.3 katak investimentu ba asesu bee moos no saneamentu báziku labele adia tan.
“Laiha infraestrutura ida-ne’e mak sei afeta ba saúde públika ka hada’et moras, mate no dezenvolvimentu la di’ak ba labarik sira,” nia hateten.
Nia hatutan, Governu trasa ona Polítika Saneamentu Báziku (PNSB), ne’ebé hatuur katak Timor-Leste sei atinje tarjetu ba deklarasaun Área La Soe Foer Boot Arbiru (ALFA) iha territóriu nasionál iha tinan 2020, maibé la konsege.
Munisípiu hitu deklara ALFA
To’o iha 2026 ne’e, purvolta munisípiu hitu (7) de’it mak foin deklara ALFA, hanesan Bobonaro, Aileu, Likisá, Ermera, Ainaru, Manatutu no Dili, mezmu seidauk konklui iha dadus.
Dadus husi Juducial Monitoring Program (JMP) 2022 hatudu, saneamentu iha área rurál atinje purvolta 52.01% no área urbanu 71.87%.
Tuir rezultadu husi Sensus 2022, uma kain ne’ebé asesu ba torneira públiku hamutuk 39.5%, uma kain ne’ebé kontinua utiliza ou asesu ba mota, bee matan, lagoa, kolan no irrigasaun hodi utiliza ba nesesidade loro-loron nian hamutuk 8.7% no kolleta udan been 0.2%. Iha sensus ne’e hatudu katak kuaze uma kain besik 70% mak asesu ona ba bee, tantu torneira públiku, kanalizaun bee ba uma-uma no bee posu.
Nia hateten, Governu liuhusi Ministériu relevante iha ona polítika ne’ebé klaru maibé la materializa iha planu no programa, liuliu iha alokasaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) hodi haforsa polítika refere.
“Iha Esbosu OJE 2027 nian, iha Programa 528: Cuidados de Saúde Primários: Atividade 5280208: Gestão da saúde ambientál ho totál orsamentu purvolta $257,095 (Kategoria Bens e Servisu), orsamentu refere seidauk iha espesífiku ba atividade ba hasa’e kobertura ALFA nian,” nia dehan.
Nia hatutan, iha mudansa ba polítika ne’e ho ninia tarjetu to’o iha tinan 2024, atinjimentu ALFA 100% iha territóriu nasionál, maibé to’o agora seidauk atinje.
Rekomendasaun Sira
Presiza tau prioridade ba investimentu liuhusi Orsamentu Jerál Estadu (OJE) hodi aumenta ba setór bee-moos no saneamentu.
Presiza haforsa koordenasaun no kooperasaun servisu entre liña ministeriál no entidade relevante sira-ne’ebé involve iha setór Bee no Saneamentu, liu husi integrasaun planu no programa kada Ministériu relevante sira.
Presiza haforsa atividade dezeminasaun ba públiku ho regulár, moris di’ak ne’ebé hadomi saúde no ambiente ne’ebé saudavel liu husi Planu Asaun Komunidade Saneamentu no Ijiene (PAKSI).
Husu ba públiku tomak atu kontinua tau konsiderasaun no prioridade ba utilizasaun sentina, hodi kontribui no proteje ita-nia an husi moras oin-oin, inklui hanesan fatór ba dignifika ita ema nia moris.
Jornalista : Hortêcio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes

