DILI, 26 Juñu 2026 (TATOLI)–“Ha’u luta tiha iha funu di’ak, ha’u halai taru ona to’o rohan, ha’u kaer metin ona iha fiar” (2 Tim 4,7).
Ai-mahon estadista “Lú Olo” nia fuan tebar, nia abut metin ho umildade no onestidade, hodi hadomi rai no fó mahon ba povu Timor-Leste ho fuan momoos.
Ai-leba ida ida husi Turiskai, Munisípiu Manufahi, Florinda dos Reis, hateten omenajen ne’e mós hanesan forma karidade ida no espresaun simples husi komunidade ai-leba sira atu fó despedida ikus ba líder ida ne’ebé durante nia vida sempre fó atensaun ba povu ki’ik sira.
“Ami nia ai-hun ida tohar ona. Ami mai iha ne’e atu hato’o agradesimentu no fó matak-malirin ba nia. Maski nia isin la iha ona entre ita, maibé nia espíritu sei nafatin moris iha ami-nia laran. Ne’e hanesan asaun karidade ida, liman karuk fó, liman los la presiza hatene,” Florinda hateten.
Maske ai-hun estadista “Lú Olo” ne’e nia fuan teber hodi liberta patria maibé iha ámbitu ukun rasik ne’e, ai-hun estadista “Lú Olo” ninia tahan laek hodi moris ki’ak hanesan povu babain, no moris ki’ak hodi ho nia kosar-ween rasik no lakohi simu ema seluk nia kosar-ween.
“Buat ne’ebé ema maiória nian, ne’e ema maiória ninia. Se ful-fulan ita han iha ita-nia bikan laran, ita labele ba han tan povu ninian, ne’e labele. Tanba ne’e mak ema dehan korrupsaun, ida ne’e mak ladi’ak. Korrupsaun ne’e tenke hotu, nune’e bele lori ita-nia rain ba oin,” Antigu Prezidente Repúblika, Francisco Guterres Lú Olo, hateten.
Ai-mahon estadista “Lú Olo”, tanba mai husi povu no moris ki’ak hanesan povu baibain, nia hakribit tebes ba hahalok foti ema seluk nia kosar-ween sai ninian (korrupsaun) no halibur ninia família atu hetan paun fuan ida liuhusi dalan Terik atu hetan povu nia osan (nepotizmu) hodi hariku an.
“Ba ha’u, Lú Olo ema ida ne’ebé moos tebes, transparente, no laiha korrupsaun. Hanesan nia deklarasaun hateten “ita iha buat ruma ona iha ita-nia bikan tanba saida ita tenke ba hasai fali sasán ne’ebé husi ema nia dapur ne’ebé laiha buat ida,” Sekretáriu-Jerál Partidu Frente Revolusionária Timor-Leste Independente (FRETILIN), Marí Alkatiri hateten.
Moris iha mundu ne’e hanesan bainaka, wainhira tempu to’o sei fila hikas ba Aman Maromak nia kadunan santu. Maske ema barak la simu realidade ne’e, maibé ida-ne’e mak realidade husi moris nia rohan. Adeus Saudozu Francisco Guterres Lú-Olo.
Povu Timor-Leste tomak tanis ho matan-ween tanba laran dodok no sente atu rahun tanba saudósu Lú Olo nia peregrinasaun iha mundu ne’e remata ona iha 21 Juñu semana kotuk, iha tuku 10:00 oras Malázia nian iha Prince Court Medical Centre, Kuala Lumpur.
Daudaun ne’e, iha nia rezidénsia Farol no uma knua Ossú-Vikeke mamuk duni ona, mamuk ho ita (Lú Olo) nia prezensa. Ita (Lú Olo) nia kolega, família no povu tomak ba vizita uma rua ne’e haree de’it ona ita (Lú Olo) nia memória hodi konta de’it ita-nia istória.
Luta moruk sira ita halo durante tinan 24 okupasaun, fó ita-nia an tomak ba libertasaun pátria sei la lakon iha povu Timor-Leste nia memória, sei konta lemo-lemo obra ne’ebé ita (Lú Olo) husik hela iha pájina sira livru luta ninian.
Saudózu Lú Olo moris iha loron 07 fulan-Setembru 1954 iha Ossu, Vikeke. Iha otas labarik moris iha tempu susar, muda ba gerrileiru, han kumbili, toba ho ai-abut sai xumasu, maibé fuan la hakmatek hodi luta ba libertasaun nasionál duranta tinan 24 nia laran iha ai-laran. Naran Lú-Olo sai hanesan promesa ba povu.
Iha 20 maiu 2002, ita (Lú Olo) mak liafuan ne’ebé muda nasaun nia destinasaun: “Restaura ona independénsia Repúblika Demokrátika Timor-Leste!” Iha momentu ne’e, gerilleiru Lú Olo transforma ba Prezidente Parlamentu Nasionál 2002-2007 no hafoin Prezidente Repúblika 2017-2022.
Ohin loron, kalohan metan falun metin família Guterres hodi hafutar matan-ween suli husi ema ida-ida nia matan turu no suli hanesan udan-ween monu tuun husi lalehan.
Tanbasá? Mosu novidade moruk ne’ebé lori “mate” nia liras mai falun Ossú-oan, Francisco Guterres “Lú Olo”, lori semo ba Maromak nia kadunan santu, mate no husik hela nia família ho tekir-tekir de’it.
Molok kalan no loron fahe malu ba rua iha domingu (21 Juñu 2026) nia klaran hamosu tristeza bo’ot ba família Guterres hanesan kalohan metan ne’ebé hafalun metin família ne’e hodi hafutar matan ween suli iha ema ida-idak nia matan tanba mosu novidade moruk ne’ebé ema hotu seidauk aseita ba Lú Olo atu bele husik hela mundu ne’e.
Legadu sira-ne’ebé saudozu Lú Olo husik hela bainhira asume kna’ar hanesan Prezidente Repúblika sei la lakon iha família boot Fretilin no povu Timor-Leste, uitoan ka barak, ida-ne’e mak ita-nia kontribuisaun tuir mehi Saudozu Nicolau Lobato nian ba nasaun livre no soberanu.
Maske ita (Lú Olo) sai Prezidente repúblika, ita-nia moris nafatin simples. Ita (Lú Olo) la husik hela buat murak mundu nian maibé Ita (Lú Olo) husik hela “osan-mean fuan” ida ba povu – fuan ne’ebé isin ba povu nia susar, la’ós ba ita-nia família no an rasik maibé haree povu hotu hanesan lema ne’ebé ita-boot hili “Sai Prezidente ba Povu tomak”.
Liafuan ne’ebé ko’alia agora daudaun ema fahe barak iha media sosiál hanesan surik meik sona borus ema hotu nia fuan. “Lei mak fó ha’u simu! Lei mak haruka sai ha’u simu! Ha’u la Simu buat ne’ebé la’ós ha’u nia kosar been! Sa-tan buat ne’ebé lei bandu”
Liafuan ne’e motiva tebes jerasaun foun sira atu banati tuir, ukun la’ós atu hetan pozisaun no previleju, maibé ukun atu serbí no utiliza de’it saida mak Estadu fó ona, labele hadau tan buat ne’ebé povu nian.
Prezidente Repúblika José Ramos-Horta hateten iha nota kondolénsia: “Nia sai patriota boot, nia lakon mak perda boot ba nasaun. Nia luta tomak ba liberdade povu nian no konstrusaun nasaun demokrátiku.”
Adeus saudozu Lú Olo..!
Lú-Olo la mate. Nia muda de’it farda- husi farda gerilleiru ba farda anju nian. Nia la husik naran hakerek iha besi riti, Nia bahat ninia naran iha povu Timor-Leste ida-idak nia fuan.
“Ha’u mai husi povu. Ha’u luta ba povu… no ha’u-nia fuan sei moris iha povu,” Lú Olo husik hela liafuan ne’e.
Lú Olo nia oan, Lú Olo Junior, bainhira hala’o entrevista ho TATOLI hateten ho lian emosionál katak: “Ami hanesan povu baibain, ami hakarak mak rai ida-ne’e nafatin di”ak. Ukun-na’in sira ukun rai ne’e ho didi’ak, serbí rai ne’e ho fuan ho laran hodi nun’e valoriza ita-nia erói sira hotu; inklui neste momentu ba pai ne’ebé mak daudaun ne’e husik hela ita. Forma de valorizasaun aas liu mak “SERBÍ RAI IDA NE’E HO FUAN HO LARAN, TANBA SIRA LIBERTA RAI IDA NE’E HO SIRA NIA FUAN NO LARAN.”
Koñese Lú Olo
Ho naran ne’ebé ema hotu koñese nu’udar “Lú Olo”, nia moris ho naran sarani Francisco Guterres iha Ossu, Distritu Vikeke, iha 7 Setembru 1954.
Lú Olo kaben ho Cidália Lopes Nobre Mouzinho Guterres, no sira iha oan nain-haat, Francisco Cidalino, Eldino Nobre, Felezitu Samora Guterres no Dália Luliana Nobre Guterres.
Hori 1963 to’o 1969 Lú-Olo estuda iha Kolejiu Santa Teresinha iha Ossu, no iha tempu ne’e nia simu instrusaun eskolár husi Padre Salesianu sira. Iha tinan 1969 nia remata kuarta klase.
Iha 1969 nia tama iha Liseu iha Dili no estuda iha Liseu to’o 1973, bainhira nia fila fali ba Kolejiu Santa Teresinha nu’udar monitor eskolár to’o 1974. Nia fila fali ba Dili iha 1974 hodi hahú fali nia estudus, maibé la konsege tanba nia integra aan ba Luta Kontra Kolonialismu Portugés.
Lú Olo la konsege estuda fali, to’o iha tinan 2007 bainhira nia estuda kursu Direitu, no gradua iha 2012 iha UNTL.
Iha 1974 nia integra no partisipa nu’udar dedikasaun ekskluziva ba Luta Libertasaun to’o 2000 bainhira nia fó nia aan tomak ba reorganizasaun FRETILIN nian nu’udar partidu hodi prepara FRETILIN nu’udar partidu ba era pós-independénsia, era demokrasia. Nia forma parte grupu komandante nain 4 de’it ne’ebé hela iha ai-laran tinan 24 tomak durante funu rezisténsia.
Hori 15 Setembru 2001 to’o 20 Maiu 2002 Lú-Olo kaer knaar Prezidente Asembleia Konstituinte, ne’ebé hakerek no aprova Konstituisaun RDTL nian. Ne’e lori Lú Olo ba rekoñesimentu nu’udar “Mata Dalan ba Konstituisaun RDTL nian.”
Bainhira independénsia nasionál RDTL nian restaura fila fali iha 20 Maiu 2002, Lú Olo sa’e ba knaar Prezidente Parlamentu Nasionál RDTL nian to’o 31 Juñu 2007.
Lú Olo rekoñesidu nu’udar líder rezisténsia ida ne’ebé konsege halo tranzisaun husi funu nain ida ba líder ida iha era konstitusionál no Estadu Direitu demokrátiku.
Lú-Olo, úniku líder funu nain husi tempu rezisténsia iha Timor-Leste ne’ebé konsege estuda no besik ona atu remata estudus kursu prátika Direitu, no la kleur sei lisensiadu nu’udar advogadu.
Istória Rezisténsia
Lú Olo nia istória iha rezisténsia hahú husi nia militánsia iha partidu FRETILIN desde 1974 no nia fó nia aan tomak ba luta ba libertasaun nasionál, luta ba ukun rasik aan, ne’ebé dura tinan 24 tomak.
Iha 1974 kedan nia adere ba ASDT tanba nia haree katak partidu ida ne’e nia defende ba independénsia totál Timor-Leste nian, mudansa ba vida sosiál, ekonómika no polítika povu Maubere nian liuhusi reforma estruturál ne’ebé mosu iha tempu kolonialismu nian, mak dalan atu liberta nasaun no liberta povu. Nia hetan mós orientasaun makaas husi Padre Salesianu balun ne’ebé hanorin nia kona-ba konsiénsia no moralidade atu luta ba nia povu no nasaun.
Iha 1975 nia adere aan ba FRETILIN nu’udar militante, no bainhira Indonézia invade Timor-Leste iha Dezembru 1975, nia mós sa’e ba foho no ai-laran hamutuk ho povu no ho lideransa Komité Sentral FRETILIN nian. Nia tama hamutuk pelutaun ida FALINTIL nian ne’ebé komanda husi Komandante Lino Olkasa, no hahú nia moris nu’udar funu nain ba liberta Povu no Pátria Maubere.
Iha Juñu 1976 nia hetan nomeasaun nu’udar Vise Sekretáriu Ossu nian, Distritu Vikeke, no iha tinan hanesan nia substitui fali Sekretáriu Zona depois de ida ne’e hetan kapturasaun husi forsa Indonézia nian.
Depois reuniaun dahuluk CCF nian iha 1976, Lú Olo hetan nomeasaun nu’udar Vise Sekretáriu rejiaun Leste nian, no tanba ne’e nia hahú iha ligasaun direta ho Komandu Luta nian.
Iha 1977/78 nia hetan nomeasaun nu’udar Komisáriu Setór Ponta Leste nian. Iha 1978 atu remata, inimigu konsege harahun baze apoiu nian no konsege hahú kontrola populasaun makaas liu ona. Tinan tolu tuir inimigu harahun baze apoiu, hamósu tempu susar tebes ba sira ne’ebé sei iha foho, no obriga faze foun ida halai funu gerilia nian, no joven Lú Olo mós hili atu halai funu gerilia ida ne’e, tanba nia hanesan barak, hili tiha ona atu kumpre ho obrigasaun, PÁTRIA KA MATE.
Iha 1981, rezisténsia armada FRETILIN nian hetan restrurasaun iha foho husi líder sira ne’ebé moris hela, hanesan Komandante Xanana Gusmão, Komandante Ma Hunu no Komandante Basuka, ne’ebé tuir mai mate iha kombate.
Iha 1982 Lú Olo hetan nomeasaun nu’udar Adjuntu iha rejiaun Leste, no mós halo parte Komandu Terseira Kompaña Gerilia nian, nu’udar responsável polítiku.
Iha 1984 nia hetan nomeasaun nu’udar Komisáriu Polítiku. Iha 1987 nia kaer knaar ne’e hamutuk ho funsaun ezekutivu bainhira nia hetan transferénsia ba Rejiaun Kruzeirus, “kompostu husi Distritu Manufahi, Manatutu Oeste, Aileu no parte Orientál Dili nian.”
Iha 1987, Komandante Xefe Xanana Gusmão, hasai aan husi FRETILIN no harii CNRM (Konsellu Nasionál Rezisténsia Maubere), nu’udar estratéjia foun ba luta. Komandu polítiku FRETILIN nian integra ba Komisaun Diretiva FRETILIN (KDF), ne’ebé parte integrante ba Rezisténsia Armada, ne’ebé Ma Hunu mak Sekretáriu, no Mau Hodo, Konis Santana no Lú Olo mak Vise Sekretáriu.
Bainhira Mau Hodo hetan kapturasaun husi inimigu iha 1991, no tuir mai Xanana iha 1992, no Ma Hunu entrega aan iha 1993, Konis Santana mak sai Sekretáriu KDF no mós Komandu Luta, no Lú-Olo asume kargu Vise Sekretáriu KDF nian. Bainhira Komandante Konis Santana mate iha 1998, Lú-Olo asume kargu nu’udar Sekretáriu KDF nian no kaer funsaun polítiku iha Rezisténsia Armada.
Tuir Lú Olo nia proposta, FRETILIN realiza konferénsia extraordinária iha Sydney, Austrália, hodi reorganiZa diresaun sentrál FRETILIN nian. Nune’e Konsellu Prezidensiál FRETILIN nian harii no substitui KDF, ho Lú-Olo nu’udar Koordenadór Jerál Konsellu Prezidensiál FRETILIN nian ba Rezisténsia Armada, no Mari Alkatiri nu’udar dahuluk Vise Koordenadór iha Frente Diplomátika, Ma Hunu nu’udar daruak Vise Koordenadór iha Frente Klandestina no Mau Hodo nu’udar Sekretáriu Sekretariadu Polítiku Permanente FRETILIN nian iha Frente Klandestina.
Bainhira KNRT harii, Lú Olo sai mós membru Konsellu Polítiku Nasionál KNRT nian (KPN/CNRT), Sekretáriu Frente Polítika Interna (FPI), membru Konsellu Polítiku Militár iha Rezisténsia Armada, no Koordenadór Jerál Konsellu Prezidensiál FRETILIN nian.
Iha 26 Novembru 2000 Lú-Olo entrega nia kilat M-15 no munisaun tomak ba komandu FALINTIL nian, no nia fila ba Dili hodi halai Konferénsia Nasionál Kwadru FRETILIN nian atu reorganizasaun estrutura baze FRETILIN nian ne’ebé harahun iha funu laran, no prepara atu ba Kongresu FRETILIN nian iha 2001.
Kongresu FRETILIN iha 2001 elese Lú Olo nu’udar Prezidente KKF, hanesan mós iha Kongresu FRETILIN ba daruak iha 2006.
Iha eleisaun lejizlativa iha 30 Agostu 2001, Lú Olo lidera FRETILIN ba vitória boot hodi manán asentu barak liu hotu atu kompoin Asembleia Konstituinte.
Iha oras 00:00 iha loron 20 Maiu 2002 nu’udar Prezidente Parlamentu Nasionál Lú Olo mak halo Deklarasaun Restorasaun Independénsia RDTL nian no fó tomada pose ba Xanana Gusmão nu’udar Prezidente Repúblika. Lú Olo maka Deklaradór Restorasaun Independénsia RDTL nian.
Iha Abril 2007 Lú Olo nu’udar kandidatu ba Prezidente Repúblika manán votus boot liu kandidatu sira seluk iha primeiru ronda, maibé lakon iha segundu ronda.
Iha 2012 kontinua kandidatu ba Prezidente manán iha primeiru ronda maibé lakon iha segundu ronda tanba konspirasaun.
2017 kandidatu fali ba Prezidente Repúblika no eleitu husi maioria povu hodi asume knaar nu’udar Prezidente Repúblika husi 2017-2022.
Hamutuk ho Sekretáriu-Jerál Partidu FRETILIN Mari Alkatiri, sira rekoñesidu nu’udar forsa konstrutivu no pozitivu ne’ebé konsege lidera FRETILIN ne’ebé partidu boot liu hotu hodi halo opozisaun de facto tuir prinsípiu demokrátiku, tuir Konstituisaun no lei no rejeita totál violénsia nu’udar dalan hodi halo opozisaun.
Jardin eroi Metinaru
Jardin eroi Metinaro, iha Sesta (26 Juñu 2026), iha tuku 13h45, Jardin ida-ne’e sei nakfilak ba fatin ikus no uma rohan laek be lulik ba saudozu Lú Olo nia horik fatin.
La’ós tanba fatuk marmore be nabilan, maibé tanba rai ne’e sei hakruuk imu saudosu Lú Olo nia mte-isin ho kuidadu.
Jardin eroi Metinaru mak saisaudozu Lú Olo nia fatin mahon be ikus. Iha ne’e, iha Jardin eroi Metinarto, saudózu Lú Olo sei moris hakmatek ho ninia maluk kombatente sira seluk ne’ebé mate uluk tanba luta id aba Timor-leste nia independénsia. Saudósu Lú Olo sei la hela mesak maibé Lú Olo hela ho vitória.
Rai lulik Ossu mak fó moris ba saudozu Lú Olo iha 07 Setembru 1954. Jardin eroi Metinaru mak sai fatik ikus ba moris hakmatek iha 26 Juñu 2026 nafatin ba nafatin. Husi rai foho Ossú to’o Jardin eroi Metinaro. Husi luta to’o dame. Siklu ida ramata. Maibé lenda ida hahú.
Saudozu Lú Olo mai husi povu, fila ba rai, maibé Lú Olo nia domin sei moris nafatin iha povu Timor-Leste nia memoria no fuan.
Deskansa iha dame, Aman Deklaradór Restaurasaun RDTL. Jardin eroi Metinaro agora sai Pilár.
Pilár ne’ebé hanorin jerasaun tuir mai: “Liberdade ne’e barani. Lideransa ne’e simples. Amór ba rai ne’e osan-mean.”
Pátria ka Mate, saudozu Lú Olo kumpre tiha ona. Agora, ohin ba nafatin, Pátria mak sei kuida saudozu Lú Olo ho eternidade.
Ha’u la’o to’o ona rohan, ha’u mai saran-an ba ita ho buat hotu ne’ebé ha’u halo iha moris ne’e… Adeus grande eroi… Adeus estadista umilde no estadista onestu be hadomi patria no povu… Adeus grande eroi Lú Olo..!
Jornalista : Hortêncio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
