Diálogu Fraternidade Umana iha Oekusi, Nuno Horta; vizaun umanidade hametin unidade nasionál kultura dame

OEKUSI, 25 Setembru 2026 (TATOLI) – Prezidente Repúblika (PR), liuhusi Gabinete Fraternidade Umana, servisu hamutuk ho Ajénsia Noticioza Timor-Leste, Institutu Públiku (TATOLI,I.P) no Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA), sesta ohin realiza dialogu aberta kona-ba implementasaun Fraternidade Umana iha Timor-Leste.
Asesór Fraternidade Umana, ne’ebé reprezenta Prezidente Repúblika, Nuno Horta Assis, nu’udar oradór iha dialogu ne’e, hodi ko’alia kona-ba dokumentu no implementasaun Fraternidade Umana iha Timor-Leste ho hodi Hametin Unidade Nasionál, Kultura Dame nian no Dezenvolvimentu Umanu Sustentavél.
Nia afirma katak, nu’udar reprezentante Prezidénsia Repúblika, atu halo reflesaun kona-ba tópiku Implementasaun Fraternidade Umana iha Oekusi, konsidera hanesan importánsia estraordinária nasaun nia prezente no futuru.
“Implementasaun dokumentu kona-ba Fraternidade Umanu iha Timor-Leste. Ita la halibur iha ne’e ohin atu ko’alia de’it kona-ba dokumentu ida, maibé ita halibur hamutuk atu ko’alia kona-ba vizaun ida. Vizaun ida kona-ba sosiedade. Vizaun ida kona-ba umanidade. Vizaun ida kona-ba dame, liliu vizaun ida kona-ba Timor-Leste ne’ebé ami hakarak husik hela ba jerasaun sira ne’ebé sei mai tuir ami,” nia hateten iha intervensaun nu’udar oradór dahuluk, ne’ebé hala’o iha salaun konvensaun Palaban, ohin..
Dokumentu ida moris husi enkontru
Asesór Fraternidade Umana, ne’e lembra fali katak, iha loron 04 fulan-Fevereiru tinan 2019, iha Abu Dhabi, Sua Santidade Papa Francisco no Grande Imam Al-Azhar nian, Ahmad Al-Tayyeb, asina dokumentu ida kona-ba Fraternidade Umanu ba dame mundiál no moris hamutuk.
Momentu ida-ne’e iha signifikadu partikulár. Lidér relijiozu boot na’in-rua, ne’ebé mai hosi tradisaun oioin, hasoru malu la’ós atu nega sira-nia diferénsa, maibé atu afirma saida maka bele halibur umanidade.
“Dokumentu ne’e propoin prinsípiu tolu ne’ebé ha’u konsidera importante liu; kultura diálogu nu’udar dalan, kooperasaun konjunta hanesan kursu asaun nian, no koñesimentu mútuo hanesan métodu no kritériu, hanoin tolu ne’e mós bele sai hanesan matadalan ida ba Timor-Leste, diálogu, kooperasaun no koñesimentu mútuo, sé ita konsege transforma prinsípiu tolu ne’e ba prátika konkreta iha ita-nia sosiedade nia laran, ita sei foti pasu importante ida ba harii dame no unidade nasionál,” nia afirma iha ámbitu ne’e.
Tanba saida maka Timor-Leste tenki reflete ba Fraternidade Umana
Iha ámbitu ne’e, nia hateten, ema ida bele husu, tanba sá mak nasaun ida hanesan Timor-Leste tenki dedika atensaun barak tebes ba Fraternidade Umanu?, resposta maka iha ita-nia istória rasik. Timor-Leste hatene divizaun nia sentidu, ita-boot hatene signifikadu hosi violénsia, ita boot hatene terus, ita hatene lakon, ita boot hatene rezisténsia, maibé imi mós hatene solidariedade, ita-boot hatene aten-barani, ita-boot hatene esperansa, no ita-boot hatene povu ida nia kapasidade atu hamutuk hasoru sirkunstánsia sira ne’ebé maka susar tebes.
“Ita-nia independénsia la hetan de’it liuhosi instituisaun ka dokumentu sira. Ida-ne’e hetan liuhosi sakrifísiu jerasaun sira nian, tanba ne’e, ita lori responsabilidade espesiál ida, atu transforma memória terus nian iha kultura dame nian ida ne’ebé dura. Independénsia polítika maka realizasaun boot ida, maibé harii nasaun maka misaun ida ne’ebé la’o hela,” nia afirma.
Timor-Leste no dimensaun institusionál husi Fraternidade Umana
Importante atu hanoin katak Timor-Leste hakat tiha ona pasu signifikativu tuir dalan ida ne’e. Iha loron 13 fulan-Maiu tinan 2022, Parlamentu Nasionál aprova ona Rezolusaun No. 11/2022 kona-ba Dame Mundiál, Fraternidade Umanu no Konvivénsia Komún.
“Eventu ida-ne’e fó ba reflesaun kona-ba Fraternidade Umanu dimensaun institusionál ida iha ita-nia rain, maibé, rezolusaun ida de’it la transforma sosiedade ida,” nia hateten.
Tuir nia, pergunta loloos ne’ebé ohin loron tenki husu maka, oinsá ita muda husi adosaun ba implementasaun? oinsá ita muda hosi dokumentu ba asaun? oinsá ita muda hosi liafuan sira ba hahalok? oinsá ita asegura katak Fraternidade Umanu la’ós de’it autoridade sira no akadémiku sira hatene, maibé mós labarik sira, foin-sa’e sira, família sira, no komunidade sira?
“Iha ne’e duni maka ita-nia responsabilidade hahú,” nia tenik.
Husi adopsaun ba implementasaun
Nia informa katak, dokumentu Abu Dhabi ne’e rasik la’ós atu sai de’it hanesan deklarasaun intensaun di’ak nian, maibé ninia signatáriu sira husu atu habelar ninia prinsípiu sira no sira-nia tradusaun ba polítika sira, desizaun sira, testu lejislativu sira, kurríkulu sira, no materiál komunikasaun sira, dokumentu ne’e mós rekomenda atu sai asuntu peskiza no reflesaun iha eskola, universidade, no instituisaun edukasaun no formasaun.
“Orientasaun ida-ne’e importante liu ba Timor-Leste, tanba signifika katak Fraternidade Umana tenki hakat husi livru ba moris real, tenki tama iha eskola sira., tama iha universidade sira, tama iha komunidade sira, tama iha instituisaun sira, tama iha família sira, no tenki tama mós iha espasu dijitál. Implementasaun labele sai de’it simbóliku, ida-ne’e tenki edukasionál, sosiál, kulturál, no institusionál,” nia hateten.
Edukasaun nu’udar pilár dahuluk
Tuir Asesór Fraternidade Umana ne’e, katak sé ita hakarak harii kultura fraternidade nian, tenki hahú ho edukasaun, ba ida-ne’e, Governu aprova Dekretu-Lei númeru 32/2024, loron 6 fulan-Setembru, ne’ebé estabelese Kurríkulu Nasionál Báziku ba Siklu Datoluk Ensinu Báziku nian.
“Ida-ne’e introdús asuntu Fraternidade Umanu, morál no étika, ne’ebé inspira hosi hanorin sira hosi Sua Santidade Papa Francisco no Grande Imam hosi Al-Azhar (Cairo), Prof. Dr. Ahmad Al-Tayyeb, hodi promove dame mundiál no konvivénsia armonioza iha ambiente ida ho diversidade sosiál,” nia hateten.
Nia aprofunda liu tan katak, eskola sira labele forma de’it ema sira ne’ebé iha koñesimentu, sira tenki forma indivídu, sira-ne’ebé hatene oinsá atu moris ho ema seluk, labarik ida tenki aprende matemátika, aprende siénsia, aprende istória no sira tenki aprende lian sira.
“Maibé sira (labarik) mós tenki aprende, atu respeita, atu rona, halo diálogu, koopera, perdua, simu diferensa, no atu defende ema seluk nia dignidade, ita presiza edukasaun ida-ne’ebé hanorin lia-loos simples ida, ita la presiza sai hanesan atu moris hamutuk, diversidade bele sai forsa ida, diferensa bele sai hanesan rikusoin ida, no diálogu bele transforma saida maka fahe ita ba oportunidade ida atu koñese malu di’ak liután,” nia hateten.
Fraternidade no identidade Timor-Leste
Nia hateten, implementa dokumentu ida-ne’e labele signifika de’it atu hatama ideia estranjeiru ida, maibé tenki husu, oinsá mak Fraternidade Umanu rezoan ho valór sira husi sosiedade timorense rasik? Iha ami nia kultura, ami hetan valór sira ne’ebé klean kona-ba solidariedade, resiprosidade, respeitu ba katuas-ferik sira, responsabilidade komunitária, no ajuda malu, moris komunidade timor nian, hanorin ita katak laiha ema ida moris mesak duni.
Bainhira família ida hetan susar, komunidade mak sente. Bainhira komunidade ida selebra, komunidade partisipa. Bainhira ema ida presiza tulun, ema seluk hein atu iha ne’ebá, “Valór sira-ne’e bele forma fundasaun importante ida atu dezenvolve kultura kontemporánea fraternidade nian, ita labele hanorin de’it fraternidade, maibé ita tenki rekoñese no hametin prátika sira fraternidade nian ne’ebé eziste ona iha ita-nia sosiedade,”.
Dilogu interrelijiozu
Nia hateten, fraternidade presiza diálogu, no iha Timor-Leste partikularmente iha pozisaun di’ak atu aprofunda diálogu entre komunidade relijioza sira, tanba tokumentu Abu Dhabi mosu loloos hosi enkontru tradisaun relijioza boot rua nian.
Tuir nia, katak iha kontestu ne’ebá, Papa Francisco afirma katak umanidade fahe orijen komún ida no katak fraternidade implika rekoñese dignidade hanesan ema hotu nian, “Ba Timor-Leste, mensajen ida-ne’e importante tebes,” nia afirma.
Nia hatutan, katak relijiaun sira labele haree de’it hanesan instituisaun adorasaun nian, sira mós bele sai instituisaun dame nian, bele eduka, bele rekonsilia, bele hakbesik komunidade sira ba malu, bele proteje ema sira ne’ebé vulneravel, bele kontribui ba harii sosiedade ida ne’ebé justu liu.
“Tanba ne’e, ita tenki hametin diálogu ne’ebé la’o hela entre komunidade relijioza oioin, la’ós atu halakon diferensa sira, maibé atu aprende atu moris hamutuk ho sira, unidade la presiza uniformidade,” nia apela.
Fraternidade no Demokrásia
Iha mós dimensaun polítika no demokrátika ba fraternidade. Timor-Leste hanesan demokrasia ida, no iha demokrasia ida, ne’e naturál ba opiniaun sira-ne’ebé la hanesan atu eziste, iha partidu oioin. Iha vizaun oioin ba futuru, iha proposta oioin, ida-ne’e parte ida hosi demokrasia.
“Maibé ita presiza aprende buat fundamentál ida, la konkorda la signifika odiu, ita bele hamriik iha sorin oioin politikamente no rekoñese nafatin ida-idak nia dignidade, adversáriu polítiku ida nafatin sidadaun, sira-ne’ebé hanoin oin seluk nafatin ita-nia maun-alin,” nia hateten.
Kultura demokrátiku ida-ne’ebé maduru tenki fó dalan ba krítika sira lahó nakfilak diverjénsia ba ostilidade, presiza aprende atu debate ideia sira lahó estraga relasaun umanu sira, “Ida-ne’e mós, forma ida hosi Fraternidade Umanu,”.
Juventude fraterniddae futuru nian
Laiha ajenda nasionál ba fraternidade mak bele hetan susesu lahó foin-sa’e sira, foin-sa’e sira la’ós de’it futuru, sira mak prezente Timor-Leste nian, sira mak sei moris ho konsekuénsia husi desizaun ne’ebé ita halo ohin loron, sira maka sei uza teknolojia foun sira, sira mak sei iha ita-nia instituisaun sira, sira sei sai profesór, médiku, emprezáriu, agrikultór, peskizadór, líder komunitáriu, diplomata, figura relijioza, no funsionáriu públiku.
“Tanba ne’e, ita tenki husu, sosiedade oinsá mak ita prepara ba sira?, sosiedade ida-ne’ebé marka ho divizaun? ka sosiedade ida-ne’ebé marka ho kooperasaun?, sosiedade ida-ne’ebé diferensa sai fonte ba konflitu? ka sosiedade ida-ne’ebé maka respeita diferensa?, resposta mós depende ba hilin neʼebé ita halo ohin loron.
Fraternidade iha mundu dijitál
Nia hateten, iha dezafiu foun ida ne’ebé labele ignora maka mídia sosiál, ohin loron, mensajen ida ne’ebé tau iha Dili bele lee iha fatin ne’ebé de’it iha mundu, iha segundu balun nia laran, ida-ne’e kria oportunidade sira-ne’ebé boot tebes, maibé ida-ne’e mós kria responsabilidade sira-ne’ebé maka boot tebes, diskursu ódiu nian bele habelár lalais, informasaun neʼebé sala bele hamosu taʼuk, bosok ida, bele fahe komunidade sira.
“Tanba ne’e Fraternidade Umanu mós tenki sai kultura dijitál ida. Ita presiza hanorin joven sira atu husu; ne’e loos ka lae? ida-ne’e justu ka lae? ida-ne’e nesesáriu ka lae? ida-ne’e bele estraga ema ruma? molok atu hasai, ita presiza hanoin uluk, tanba iha foto ida-idak nia kotuk, naran ida-idak, no perfil ida-idak, iha ema ida,” nia hateten.
Fraternidade no rekonsiliasaun
Ba Timor-Leste, karik dimensaun fraternidade ida ne’ebé kle’an liu mak rekonsiliasaun, ita hatene katak nasaun ida labele moris ba nafatin tanba nia kanek sira maka dadur, Maibé ita mós hatene katak rekonsiliasaun la signifika haluha, rekonsiliasaun signifika transforma memória ba aprendizajen. “Ne’e signifika rekoñese terus, signifika buka justisa, signifika kria kondisaun atu jerasaun foun sira labele hetan eransa husi konflitu jerasaun sira uluk nian,” nia esplika.
“Ami nia omenajen boot liu ba vítima sira ami nia istória nian sei la’ós atu hanoin de’it sira, sei harii sosiedade ida, iha ne’ebé kauza sira ne’ebé hamosu violénsia no divizaun la estraga fali ita-nia povu, lembransa di’ak liu kona-ba terus maka harii dame,”.
Fraternidade no dezenvolvimentu umanu
Ita labele ko’alia kona-ba fraternidade se la ko’alia kona-ba dezenvolvimentu. Dokumentu Abu Dhabi fó atensaun espesiál ba ema kiak sira, ema marjinalizadu sira, no ema sira ne’ebé vulneravél liu, ida-ne’e konfronta ita ho pergunta esensiál ida, maka hanesan;
Dezenvolvimentu nia folin saida karik ema balun husik hela iha kotuk?, dezenvolvimentu umanu tenki tau ema iha sentru, tenki buka kreximentu ekonómiku, maibé ita mós tenki buka edukasaun, saúde, empregu, protesaun sosiál, oportunidade hanesan, protesaun ambiente, no dignidade.
Sosiedade fraterna ida loloos la husu de’it: “Ita sai boot to’o iha ne’ebé?”, ida-neʼe mós husu: “Sé mak hetan benefísiu husi kreximentu neʼe?, no “Sé mak presiza nafatin ita-nia tulun?”
Papél Prezidensia Repúblika nian
Prezidénsia Repúblika, nu’udar instituisaun estadu nian, bele hala’o knaar hodi konvoka no promove diálogu nasionál. La’ós nu’udar na’in ba Fraternidade Umanu, tanba fraternidade la pertense ba instituisaun ida de’it, ida-ne’e pertense ba umanidade, Prezidénsia bele, maski nune’e, ajuda halibur instituisaun sira, komunidade relijioza sira, akademia, sosiedade sivíl, no foin-sa’e sira.
“Ida-ne’e bele ajuda kria espasu sira ba diálogu, ida-ne’e bele enkoraja inisiativa edukasionál sira, promove kultura dame nian, no bele tau dignidade umana iha sentru reflesaun nasionál, misaun la’ós atu troka instituisaun sira ne’ebé iha ona, maibé atu lori sira besik liután, nune’e bele serbisu hamutuk,”.
Responsabilidade ne’ebé fahe
Harii fraternidade umana sei la posivel se ida-ne’e hela de’it iha Governu nia liman, no mós Parlamentu Nasionál mesak, Prezidénsia mesak, igreja sira mesak, universidade sira mesak, sosiedade sivíl mesak, No mós foin-sa’e sira mesak.
“Ne’e responsabilidade ida-ne’ebé fahe. Estadu mak tenki kria kondisaun sira. Komunidade relijioza sira tenki eduka no haburas besik malu. Eskola sira tenki forma karakter. Universidade sira tenki halo peskiza. Sosiedade sivíl tenki partisipa. Mídia tenki fó sai ho responsabilidade no sidadaun sira tenki pratika fraternidade iha sira nia moris lorloron,” nia hateten.
Mensajén ba foinsa’e sira
Ba foin-sa’e sira, ha’u hakarak hato’o: Ita-boot hetan eransa nasaun ida ne’ebé maka manán liuhosi sakrifísiu boot, maibé imi mós simu ona responsabilidade ida keta husik diferensa polítiku estraga amizade.
Keta husik diferensa relijiaun nian hamosu deskonfiansa, keta husik mídia sosiál halo ita-boot sai inimigu, keta husik ema ida hetan umillasaun tanba de’it sira nia hanoin oin seluk. Maibé sai jerasaun ida-ne’ebé harii ponte sira, sai jerasaun ida-ne’ebé hatene halo diálogu, hatene la konkorda lahó odiu, Sai jerasaun ida ne’ebé komprende katak liberdade presiza responsabilidade, ba dame ne’ebé ita-nia bei’ala sira mehi agora tenki hetan protesaun husi imi.
Mensajén ba nasaun
Fraternidade Umanu la’ós teoria ida ne’ebé dook, ida-ne’e responsabilidade konkreta ida, hahú iha uma, habelar ba eskola sira, tama iha komunidade, to’o iha instituisaun sira, prezente iha polítika, prezente iha relijiaun, iha ekonomia, ida-ne’e prezente iha oinsá ita trata sira ne’ebé iha menus, no ida-ne’e prezente iha oinsá ita trata sira ne’ebé la konkorda ho ita.
Tanba ne’e, nia dehan, karik pergunta importante liu hosi semináriu ne’e la’ós, saida maka ita bele hatete kona-ba Fraternidade Umanu?, maibé, saida maka ita prontu atu halo ba Fraternidade Umanu?.
Konkluzaun
Timor-Leste luta ba Liberdade, agora ita tenki harii kultura ida-ne’ebé proteje liberdade ne’ebá, Timor-Leste koñese ona violénsia, agora ita tenki hametin dame. Timor-Leste koñese ona divizaun agora ita tenki hametin liután unidade, Timor-Leste koñese ona terus, agora ita tenki asegura katak jerasaun sira iha futuru hatene liliu esperansa.
“Dokumentu Abu Dhabi nian konvida ita atu adota kultura diálogu nian, konduta kooperasaun nian, no métodu ida ne’ebé bazeia ba komprensaun mútua, liafuan tolu ne’e bele sai prinsípiu matadalan ida ba ita-nia sasaun, atu halo diálogu, atu koopera, no atu komprende. Atu halo diálogu nune’e labele estraga malu, atu koopera nune’e bele harii hamutuk, atu komprende nune’e bele para atu tauk malu.
Karik ida-ne’e mak misaun boot iha ita-nia oin, atu transforma Fraternidade Umanu husi dokumentu ida ba kultura ida, husi kultura ida ba prátika ida, no husi prátika ida ba dalan moris nian.
“Mai ita harii Timor-Leste ida, iha ne’ebé laiha ema ida esklui, iha ne’ebé laiha ema ida maka konsidera menus merese. diversidade hetan respeitu, joven sira iha esperansa, iha ne’ebé relijiaun mak forsa ida ba dame, polítika akompaña ho respeitu, dezenvolvimentu tau ema iha sentru no iha-ne’ebé unidade nasionál la’ós de’it liafuan ida, maibé realidade moris ida,”.
Tanba, nia dehan, ikusmai, bele iha relijiaun neʼebé la hanesan, karik iha kultura neʼebé la hanesan, bele iha opiniaun ne’ebé la hanesan, hela iha munisípiu oioin, pertense ba jerasaun oioin, maibé iha buat ida ne’ebé halibur ita ho klean, mak ita ema, no nu’udar ema, ita pertense ba família ida de’it.
Reflesaun ikus
“Ha’u hakarak konklui ho mensajen ida ne’ebé bele sai nu’udar kompromisu ba semináriu ida-ne’e, atu laiha diferensa ida-ne’ebé boot liu fali saida maka halibur ita, atu laiha kanek ida maka boot liu ita-nia kapasidade ba rekonsiliasaun, labele iha interese privadu ida ne’ebé boot liu duké bem komún.
Atu labele ignora sofrimentu ida, no labele iha labarik timoroan ida sai boot hodi fiar katak ema seluk mak sira nia inimigu tanba de’it sira la hanesan.
Atu Fraternidade Umanu bele tama iha ita-nia eskola sira, tama família sira, tama iha ami nia komunidade sira, instituisaun sira, tama iha polítika sira, tama iha kultura, no liliu tama iha sidadaun ida-idak nia fuan.
“Ida-ne’e ita-nia responsabilidade. Ida-ne’e maka ami nia misaun, no ida-ne’e bele sai ita-nia legadu ba jerasaun sira iha futuru, Maromak haraik bensaun ba Timor-Leste, nia povu, no ema hotu ne’ebé servisu ba dame, rekonsiliasaun, dignidade umana, no Fraternidade Umanu,” nia hakotu.
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

