PNTL Oekusi prepara estratéjia prinsipál haat ba implementasaun podér lokál

OEKUSI, 29 setembru 2026 (TATOLI) – Komando Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA), dadaun ne’e prepara ona estratéjia pinsipál haat iha futuru implementasaun desentralizasaun administrativa no podér lokál iha Oekusi Ambeno.
Komandante PNTL Oekusi, Superentendete Xefe Polísia, Nicolau Francelino da Costa, fó sai nia deklarasaun ofisiál ne’e, perante programa ‘Talkshow’ ne’ebé organiza husi mídia estatál Ajénsia Noticioza Timor-Leste, Institutu Públiku (TATOLI,I.P) iha salaun konvensaun Palaban, sesta semana kotuk.
Lideransa másimu PNTL Oekusi ne’e, afirma, papél seguransa atu asegura prosesu implementasaun desentralizasaun administrativa no podér lokál bainhira akontese iha Oekusi, komando PNTL prepara ona estratéjia haat, hodi haree liu ba liña fronteira sira.
“Oekusi nu’udar rejiaun espesiál, dalaruma ema ladun tau atensaun másimu, maibé atraves polísia nia komitmentu no planu oinsa fó seguransa másimu, liliu liña fronteira sira, PNTL haree liu ba buat haat liga ba estrutura forsa destakadu sira, primeru ema sira-ne’ebé lori tama sai osan (maney-loudry), segundu ai-moruk ka droga, terseiru armas ka kilat, dahaat mak krime organizadu,” nia hateten iha programa Tatoli Hakbesik, ne’ebé hala’o iha Oekusi.
Buat haat ne’e tenki tau atensaun másima husi seguransa iha liña fronteira, tanba ne’e maka PNTL Oekusi, sempre iha liña koordenasaun másimu ho forsa destakadu sira iha Oekusi, atu bele asegura.
Tanba, nia dehan, durante ne’e PNTL infrenta liu kazu baibain, hanesan kazu violénsia doméstika, kazu hadau malu rai, kazu sirkulasaun animál, konfrontu entre joven sira.
“ida ne’e mak sempre akontese, maibé ladun fó impkatu ba seguransa iha territóiriu liliu Oekusi, maibé PNTL foku liu ba pontu prinsipál haat ne’e, ida-ne’e mak ita tenki iha matenek tau atensaun, sei laiha atensaun, konserteza ita bele falla, mezmu ita simu podér lokál barullu sei akontese iha fatin, mais ita iha komitmmentu populasaun Oekusi rihun 85-resin, fó apoia másima ba PNTL, ha’u hanoin katak Oekusi preparadu atu simu desentralizasaun no podér lokál ne’e,” nia afirma.
Notísia relevante:Implementa desentralizasaun no poder lokál, Oekusi-oan presiza koopera malu no unidade
Autoridade seguraansa ne’e, hateten liga kontestu seguransa PNTL, prevista ona iha Konstituisaun RDTL artigu 147.o, kona-ba papél forsa seguransa nasionál atu defende demokrátiku sidadaun sira-nia direitu, ba iha prosesu desentralizasaun ne’e, Komandu PNTL prontu atu simu podér desentralizasaun iha futuru oin mai ne’e.
Tanba podér lokál no desentralizasaun ne’e, hanesan ezame bo’ot ida ba Komando PNTL atu oinsa koko nia karaterístika, matenek no koko nia profisionalízmu hodi asegura eventu nasaun ne’e.
“Komandu PNTL Oekusi, iha nia komitmentu bo’ot tebes, la’ós servisu mesak, maibé firmi ho sentidu,” nia garante.
Autoridade polisiál ne’e informa, durante ne’e, Komando PNTL promove kooperasaun di’ak ho forsa destakadu sira, hanesan Unidade Patrullamentu Fronteira (UPM), atu asegura liña fronteira sira garante situasaun hakmatek no seguru, koopera ho Battalaun Ordén Públika (BOP), Falintil-Forsa Defeza Timo-Leste (F-FDTL) komponente navál ho terrestre ne’ebé destakadu iha Oekusi, Polísia Unidade Marrítima (UPM) inklui servisu migrasaun.
“Liga ba prosesu desentralizasaun no podér lokál ne’ebé sei akontese iha futuru oin mai, Komando PNTL, iha nia liña koordenasaun fahe ba kategória rua, liña koordenasaun vertikal, nune’e mós lina koordenasaun horizontal,” nia hateten.
Kona-ba liña koordenasaun horizontal liga ba Autoridade RAEOA no estrutura tomak, inklui Konsellu-Suku sira, autoridade relijioza sira, postu konsuladu ne’ebé reprezenta nasaun destaka iha Oekusi, hanesan meiu ida atu koopera, oinsa bele implementa planu desentralizasaun administrativa no podér lokál di’akliu tan .
Tanba ne’e, nia garante katak, Komando PNTL Oekusi iha prinsipíu no sentidu atu asegura, tanba fiar ida husi Governu Sentrál ba kada munisipíu espesiálmente iha RAEOA, PNTL preparadu no prontu atu asegura desentralizasaun ne’e atu haree ba prosesu dezenvolvimentu
Notísia relevante:ONU reafirma apoiu ba Timor-Leste iha Prosesu Eleisaun Prezidensiál, Parlamentár no Poder Lokál
Autoridade seguransa ne’e, afirma, prosesu implementasaun podér lokál, karik akontese iha futuru, atu bele funsiona ho di’ak no garante estabilidade nasionál, tanba ne’e PNTL sei presta nia servisu ho di’ak hodi labele perturba ba iha públiku liga ba estabilidade nasionál.
Kabe ba kna’ar seguransa nian katak, PNTL kontinua firme no hala’o nafatin nia kna’ar, no hala’o nia programa prioridade sira hodi kontinua halo sensibilizasaun iha suku no aldeia sira, tanba dadaun ne’e, estabele ona Konsellu Polísiamentu Komunitária (KPK), habelár informasaun ba komunidade inklui eskola, juventude ein-jerálmente, ho objetivu atu halo prevensaun konflitu, kazu oioin.
Ezemplu, dadaun ne’e iha liña fronteira, Polísia Unidade Patrullamentu Fronteira, hala’o servisu maka’as atu atu oinsa halo prevensaun ba situasaun hakmatek no séguru, nune’e labele akontese perturbasaun iha RAEOA liliu liña fronteira sira, tanba ne’e maka atividade KPK kontinua la’o nafatin, kontinua fahe informasaun atu prevene atu labele mosu krime, violasaun no kualker kazu sira-ne’eb’e akontese iha territóriu nasionál espesiálmente iha Oekusi.
“Tanba kooperasaun seguransa ne’e, la’ós PNTL mak halo servisu, envolve mós entidade hotu, atu asegura di’akliu tan RAEOA ne’e, nune’e ita mós preparadu 100% atu simu podér lokál ne’e ho di’ak,” nia hateten
Notísia relevante:MAE: RAEOA tama ona iha desentralizasaun institusionál atu ba podér lokál
Lei sira ba implementasaun podér lokál no desentralizasaun administrativa
Molok antes ne’e, Governu aprova rezolusaun governu númeru 11/2019, 13 Marsu kona-ba ezekusaun estratéjia administrativa no desentralizasaun instalasaun órgaun reprezentativu podér lokál ne’e, bazeia ba Konstituisaun RDTL artigu 5 mak hanesan;
- Determina Estadu respeita organizasaun territoriál, prinsípiu desentralizasaun iha administrasaun públika no instalasaun órgaun reprezentativu podér lokál, ne’ebé sei benefísia kalendarizasaun asaun nian; aprovasaun.
- Lei-oan mak hatuur no hametin karakterístika eskalaun oioin rai-laran nian, no mós kompeténsia administrativu órgaun sira-ne’e nian.
- Oé-Cusse Ambeno no Ataúro, sira hetan tratamentu administrativu no ekonómiku espesiál.
Nune’e mós bazeia ba Konstituisaun RDTL Artigu 72 (kona-ba Podér lokál) ne’ebé haktuir.
- Sei harii kbiit lokál ho ema ne’ebé koletivu iha rai-laran ne’ebé iha órgaun reprezentativu, ho knaar atu organiza partisipasaun sidadaun ida-idak nian kona-ba solusaun problema rasik iha sira-nia komunidade no atu promove lokál, no la afeta dezenvolvimentu partisipasaun Estadu nian.
- Organizasaun, kompeténsia, funsionamentu no kompozisaun órgaun kbiit lokál nian sei define tuir lei.
Antes ne’e, Parlamentu Nasionál (PN) aprova ona pakote lei númeru 23/2021, loron 10 Novembru, Lei Podér Lokál no Desentralizasaun Administrativa, husi Lei númeru 22/2021, loron 04 Novembru, Lei Eleitorál Munisipál, no Lei númeru 16/2023, loron 31 Maiu, Lei Finansa Munisipál sira no Lei Eleisaun Munisipál
Notísia relevante:Kámara Konta mak sei kontrola ezekusaun orsamentu podér lokál
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

