DILI, 06 marsu 2024 (TATOLI)–Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, kuarta ne’e, hala’o enkontru ho Diretora Ezekutivu Woodside Energy, Meg O’Neil, ho ninia ekipa, kona-ba dezenvolvimentu kampu petrolíferu Greater Sunrise.
“Hasoru malu ho Woodside, ami ko’alia liu kona-ba kooperasaun ne’ebé la’o ona no ha’u informa ba sira no sira mós hatene katak Ministru Petróleu no Rekursu Minarál, Francisco Monteiro iha hela Perth-Austrália. Iha asuntu balun sei kontinua ko’alia ba malu. Ha’u husu de’it Woodside loke luan oituan imi-nia hanoin, ita ko’alia ba malu respeita malu no ami respeita imi-nia interese, no imi mós tenki respeita ami-nia interese, hodi dehan ba sira katak buat ida kadoras atu dada bá Timor ne’e hanesan ami-nia prinsípiu boot tebes ida, desde kedas funu,” PM Xanana hateten liuhosi nota ne’ebé Agência Tatoli asesu, kuarta ne’e.
Xefe Governu konsidera luta povu ba fronteira marrítima permanente manán ona, tanba ne’e Ministru Petróleu no Rekursu Minerál kontinua serbisu maka’as hodi koordena nafatin ho empreza petrolífera australiana, Woodside ho nia komisaun tomak, ne’ebé envolve iha prosesu atu deskute asuntu ne’e ho kle’an liután.
Notísia relevante : PR Horta apoia estudu foun ba dezenvolvimentu Greater Sunrise
Iha biban hanesan, Diretora Ezekutivu, empreza Woodside, Meg O’Neil, agradese ba Xefe Governu Xanana, ne’ebé kontinua tau fiar atu serbisu hamutuk.
“Empreza Woodside komprometidu atu serbisu hamutuk nafatin ho Governu Timor-Leste hodi hala’o esprorasaun mina-rai iha plantasaun Greater Sunrise,” Meg O’Neil kompromete.
Antes ne’e, PM Xanana mós hala’o enkontru ho Reprezentante Espesiál Governu Austrália ba Negosiasaun no Dezenvolvimentu Greater Sunrise, Steve Bracks, hodi deskute kona-ba dezenvolvimentu projetu Greater Sunrise ne’ebé sei muda konseitu dezenvolvimentu rai rua ba futuru.
Timor-Leste no Austrália mós sei hapara diverjénsia hotu iha pasadu, atu nune’e povu rua, australianu no timor-oan bele haree futuru relasaun iha konfiansa boot.
Estadu Timor-Leste liuhosi Timor GAP, E.P hola parte ona iha konsórsiu Greater Sunrise, ho partisipasaun maioria reprezenta 56,56%, Woodside (operadora) 33,44% no Osaka Gas 10%.
Hafoin deskobrimentu komersiál kampu petrolíferu Greater Sunrise iha tinan 1974, nune’e iha tinan 20-resin, kampu ne’ebé lokaliza iha área konjunta entre Tmor-Leste no Austrália laiha serteza ba opsaun atu dezenvolve tanba kestaun diferensa ideia entre rai-rua nomós entre Woodside no konsórsiu seluk relasiona ho konseitu dezenvolvimentu kampu no fatin atu dada kadoras ba gás.
Iha loron 06 marsu 2018, Timor-Leste ho Austrália asina tratadu istóriku ida hodi estabelese fronteira marítima permanente, ne’ebé pasu ne’e marka pasu foun ba relasaun di’ak entre nasaun viziña ne’e.
Iha tratadu ne’e estabelese estrutura ida hodi dezenvolve hamutuk kampu Greater Sunrise ba benefísiu país rua no tratadu ne’e reflete parseria liga ho jeografia inklui lasu istóriku no amizade kle’an. Tratadu ne’e Komisaun Konsiliasaun estabelese tuir ONU nia konvensaun ba Lei Tasi nian (UNCLOS, sigla inglés).
Iha momentu ne’ebá, Austrália ne’ebé reprezenta hosi Ministra Negósiu Estranjeiru, Julie Bishop no Timor-Leste reprezenta hosi Ministru Estadu Prezidénsia Konsellu Ministru, Agio Pereira, mak asina tratadu, bazeia ba akordu 06 marsu iha sede ONU nian ne’ebé estabelese iha artigu 2 (propriedade kona-ba petróleu no partilla reseita) katak iha proporsaun 70% ba Timor-Leste no 30,9% ba Austrália bainhira kampu Greater Sunise dezenvolve liuhosi gazodutu ba Timor-Leste Maibé, iha proporsaun ba Timor-Leste 80% no Austrália 20%, bainhira kampu Greater Sunrise dezenvolve liuhosi gazodutu ba Austrália.
Jornalista : Antónia Gusmão
Editora : Julia Chatarina




