DILI, 25 maiu 2024 (TATOLI)—Fujitivu, Arnolfo Teves Jr, iha loron 24 marsu 2024, iha Prizaun Becora, hakerek karta nakloke ida ba Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão atu salva nia vida.
“Deskulpa ha’u hakerek dala-ida tan. Agora ha’u tauk barak. Ha’u hatene saida mak akontese ba ha’u-nia moris, ha’u lakohi hanesan Benigno ‘Ninoy’ Aquino Jr. Nia uluk bá Filipina tiru mate iha eskada aviaun tempu Prezidente Marcos Jr. Ha’u husu haraik-an dala-ida tan, halo favór salva ha’u-nia vida, halo favór autoriza ha’u hela iha Timor-Leste, ha’u-nia vida iha ita-boot nia liman. Ho sinseridade,” referidu karta ne’ebé Agência Tatoli asesu, sábadu ne’e.
Iha sorin seluk, Advogadu Privadu husi fujitivu, José Ximenes, hateten, Arnolfo Teves Jr hili mai Timor-Leste tanba povu no líder iha rai ne’e hahí direitu umanu no prinsípiu sira hannesan líder na’in-rua Dom Carlos Filipe Ximenes Belo no Joré Ramos Horta ne’ebé mak simu Nobel da Paz, ho razaun ida-ne’e mak nia hili mai Timor-Leste hodi ses husi presegisaun oin-oin.
José Ximenes, haktuir, nia kliente hetan presegisaun polítiku barak liu tanba nia nu’udar membru kongresu oposizaun ida iha Filipina ne’ebé kontra maka’as liu atuál Governu, tanba ne’e Governu Filipina agora buka dalan oin-oin hodi akuza Arnolfo atu elemina nia husi polítiku Filipina nian.
“Agora buat ida-ne’ebé ha’u hakarak hateten tan katak Governu Timor-Leste hakarak deside duni señor Teves tenke filafali bá Filipina, karik kazu ne’e akontese, nia fila mak nia mate Governu Timor-Leste tenke responsabiliza. Ida-ne’e mak ha’u hakarak hateten,” José Ximenes hateten ba Jornalista sira iha Timor Lodge, sábadu ne’e.
Nia dehan, prosesu estradisaun ba fujitivu Arnolfo Teves Jr iha no ba ona iha faze judisiáriu, tanba ne’e desizaun saida mak Supremu Tribunál Justisa foti seidauk hateten. Konstituisaun Filipina aplika pena de morte no prizaun perpetua, tanba laiha farante ba Arnolfo Teves karik nia fila ba nasaun orijen nia atu moris.
Nune’e, José Ximenes la garante katak nia kliente bainhira bá fali Filipina, Estadu sei aplika de’it pena prizaun tinan-20 ka tinan-40 inklui prizaun perpetua, maibé bainhira nia kliente filafali ba Filipina otomátikamente tenke kumpre pena morte.
“Maski sira nia lei ne’e hateteten apaga ona pena de morte, maibé sira-nia Konstitusaun iha artigu 3 pontu 1 fó kompeténsia ba iha kongresista Filipina bele foti desizaun bainhira de’it atubele aplika pena de morte. Ne’e atu dehan saida pena de morte nafatin eziste,” nia reforsa.
Notísia relevante : Tribunál seidauk deside haruka fila Fuzitivu Arnolfo Teves Jr ba Filipina
Bazeia ba pedidu estradisaun husi Governu Filipina ba Governu Timor-Leste atu Arnofo Teves ne’e sira aprezenta pontu 13, ne’ebé husi pontu balun hateten bainhira Arnolfo Teves fila sei aplika de’it prizaun tinan-20 to’o tinan-40.
“Hanesan Defeza, ha’u konsidera ida-ne’e hanesan jaminan de’it ba ami-nia kliente tanba pur enkuantu agora sira-nia lei ne’e admite pena de morte no prizaun perpetua, ema atu hakruuk ba lei ka atu hakruk ba jaminan konserteza ema hakruuk ba lei. Ema atu implementa lei la’ós atu implementa jaminan no ida-ne’e ha’u bele dehan ita bosok malu de’it. Tanba kuandu ha’u-nia kliente ba ne’e nia bele kumpre prizaun perpetua no pena de morte,” José Ximenes informa.
Antigu Prokuradór Jerál Repúblika, adianta, iha Konstituisaun RDTL artigu 35 ne’e klaru katak labele halo estradisaun ba ema ida bainhira ema ne’e nia nasaun oriijen ho pena de morte no iha pontu segundu nasaun rekrente hato’o pedidu atu estradisaun kuandu nasaun ne’e aplika pena de morte, terseiru pontu hateten labele estradita ema ida bainhira nia nasaun orijen halo halo tortura ba nia.
Aleinde ne’e, Timor-Leste mós ratifika konvesaun barak kona-ba direitu umanu no lei sira-ne’ebé haree ba iha umanidade.
“Tanba ne’e Governu tenke haree didi’ak no tetu didi’ak molok atu halo desizaun, se lae mak ita ratifika konvensaun barak barak ne’e ita bele halo violasaun,” nia defende.
Iha loron-ualu nia laran, Advogadu sei aprezenta pozisaun liga ho fujitivu Arnolfo Teves Jr, tanba iha momentu halo audisaun iha Supremu Tribunál Justisa foin daudaun, Arnolfo Teves Jr deklara rekuza pedidu Governu Timor-Leste nian halo estradisaun ba nia no deklara hili hela iha Timor-Leste.
“Loron-ualu ne’e sei remata iha kuarta semana oin, antes kuarta ami sei halo buat ruma tanba tuir lei ami-nia kliente kuandu rekuza hodi hela nafatin iha Timor-Leste, mak hanesan Defeza ami sei aprezenta ami-nia posizaun ba ida-ne’e,” nia dehan.
Iha sorin seluk, Advogadu privadu, Arnolfo Teves Jr iha Filipina Ferdinand Topacio, liuhusi vídiu konferénsia, hateten, Governu Filipina halo buat oin-oin ho intensaun hakarak elemina duni Arnolfo Teves Jr, tanba nia hanesan Kongresista Filipina ne’ebé husi partidu oposizaun, fó krítika ne’ebé forti ba Governu Filipina tanba Governu halo akuzasaun oin-oin katak nia mak nu’udar autór ka master mindhusi Governandór Negro Orientale Negro da Gama nia mate.
“Maibé momentu ne’e antes Governadór ne’e nia mate, ami-nia kliente iha Amérika hodi halo tratamentu ba nia saúde, tanba ne’e ami nia kliente nia kazu ne’e la’ós prosesu justisa ne’ebé mak akuza ba nia ne’e, maibé nia kazu ne’e polítiku demais liu atu halo nusa mak Governu Filipina buka Teves nia sala atu oho nia,” nia konklui.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina
