Ermera, 20 novembru 2024 (TATOLI) – Kero hanesan tradisaun husi Suku Lauana, Postu Admistrativu Letefoho, Munisipíu Ermera nian ne’ebé kada tinan lia-nain sira sempre halo tuir bainhira udan mai tarde.
Objetivu husi kultura ida-ne’e lia-nain sira halo hodi bolu udan, banhira udan la mai, halo bailoron naruk no fó impaktu ba komunidade nia moris.
“Ami bolu udan atu modo sira bele buras no fó moris ba animál ho ita ema, tanba banhira udan la mai no modo sira ami kuda la moris hotu”, Lia nain Manuel Colisana dehan ba jornalista sira iha Uma Lisan Comoluli, Aldeia Hohulu, Suku Lauana, ohin.
Lia-na’in dehan, knua hirak ne’ebé partisipa iha serimónia kulturál ne’e mak Leldu, Komuli, Dasu Mau, Mau Libu, Letebu ho Bihahe, sira ne’e uma lisan boot mak Liildu no nia ukun iha uma-kain (27).
“kona-ba mudansa klimátika avo sira dezde beiala sira hanorin katak bainhira bailoron naruk lia- nain tenke bolu udan sira bolu udan ne’e atu fó matak malirin ba ema hotu, se udan la mai entaun ami halo ami-nia kultura atu bolu”, nia afirma.
Nia esplika, kultura bolu udan ne’e desde husi beila sira-nia tempu ne’ebé husik hela, hanesan jerasan foun tenke hatutan nafatin iha kada tinan hodi bolu udan been iha bee matan haat.
Bee matan ha’at ida naran Soi Laka, Fahi-luha, Hurtelesu no Binumata, sei husu ida dahuluk ne’e udan la mai, husu fali daruak mak la mai, husu tan fali datoluk, depois datoluk mak la mai husu da haat ne’e tenke mai, ida-ne’e prinsípiu husi avo sira nia kultura ne’ebé la soe.
Iha Fatin hanesan, reprezentante juventude aldeia Hohulu, Hipolito Soares, informa prosesu kulturál ida-ne’e kada tinan sira sempre realiza banhira besik udan monu rai ho objetivu atu bolu udan been ho lia dadoli munisípiu Ermera Postu Letefoho, suku Lauana nian atu nune’e bele fó rezultadu di’ak ba komunidade sira-nia produtu kafé, talas, batar, fehuk ropa no seluk tan ne’ebé sira iha.
“Prosesu kulturál ida-ne’e kada tinan sempre akontese tuir beiala sira-nia tempu, banhira udan monu rai no ami iha ne’e iha bee matan haat ne’ebé ema hanaran soilaka, fahiluan no avo sira lao husi uma lisan dezde horseik no deskansa iha fahi Luhan, hodi bolu udan ho Lia dadoli”, Hipolito esplika.
Kultura ida-ne’e atu halo prevensaun ba mudansa klimátika, tanba mundansa klimátika nia prevensaun mai husi kultura tanba ita ladún tau respeitu ba kultura, entaun bele akontese udan, rai monu no rai halai, maske kada tinan Governu lakon osan barak, maibé ida-ne’e kontinua akontese.
“Ha’u rekomenda ba Estadu atu tau importansia ba ita-nia kultura tanba xave importante ba nasaun nian mak kultura, nune’e Estadu tenke tau matan nafatin ba kultura hodi apoiu ruma atu ami komunidade sira bele hadia bee-matan sira no halo prevensaun ruma atu labele halai beibeik”, nia konklui.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Zezito Silva
