DILI, 07 Maiu 2025 (TATOLI)—Diretór Nasionál Prevensaun no Kontrolu Moras Ministériu Saúde, Florindo Pinto Gonzaga, hateten ema liu rihun 200 iha Munisípiu Dili hetan benefísiu hosi programa Wolbachia.
“Programa ne’e sei hala’o iha Postu Administrativu Dom Aeixo, Kristu-Rei, Na’in-Feto no Vera-Krúz, entaun populasaun tomak hetan benefísiu husi programa Wolbachia iha Díli, ne’ebé kompostu husi suku 24 iha postu administrativu haat ne’e,” Florindo Pinto Gonzaga, dehan ba jornalista sira iha Lecidere, kuarta ne’e.
Diretór ne’e esplika, programa Wolbachia hanesan aprosimasaun no métodu komplementár ida iha kontrolu vetór hodi hamenus kazu dengue.
“Ita rejistu kazu moras dengue no mate ne’ebé kauza husi susuk Aedes Agipty kada tinan maioria iha Munisípiu Dili,” nia dehan.
Iha fatin hanesan, Reprezentante Menzies School of Health Research (MENZEIS), Nélson Martins, hateten katak implementasaun hosi programa Wolabachia sei hala’o iha fulan-Jullu tinan ida-ne’e.
“Ami konklui hela preparasaun sira. Ita sei hahú iha fulan-Jullu, hamutuk ho autoridade lokál no ekipa téknika husi Menzies no Ministériu Saúde. Ita sei husik hela susuk sira iha komunidade nia leet,” Nélson Martins hateten.
Reprezentante ne’e informa katak Menzies prepara hela xefe ekipa ida atu lidera ekipa distribuisaun susuk nian iha kada bairru.
“Ekipa ne’e gradualmente sei sai hosi Wolabachia ne’e durante fulan tolu nia laran, hahú husi fulan-Jullu to’o Novembru. Hafoin ne’e, ekipa téknika sei bele halo avaliasaun ba progresu implementasaun nian,” nia konklui.
Susuk Wolbachia nia tolun to’o Timor-Leste
Reprezentante hosi Menzies School of Health Research (MENZEIS), iha Timor-Leste, Nélson Martins, haktuir susuk Wolbachia nia tolun husi Austrália to’o ona iha Timor-Leste.
“Susuk Wolbachia nia tolun to’o ona horisehik, iha kapsula ida ho tolun 100-resin hamutuk ho sira-nia hahán. Nune’e, tolun ne’ebé to’o ona ne’e hamutuk kapsula 3.000-resin ne’ebé agora daudaun rai hela iha laboratóriu Menzies hodi hein prosesu distribuisaun,” nia tenik.
Nia afirma, Wolbachia nia tolun oras ne’e rai hela iha kontainer, no ida-ne’e mós hanesan kolaborasaun entre Menzies, Ministériu Saúde no peritu sira husi laboratóriu ne’ebé iha esperiénsia haruka amostra ba Austrália no kompleta rekizitu sira-ne’ebé tenke prenxe nune’e tolun ne’e bele to’o iha Timor-Leste ho seguru.
“Menzias iha kolaborasaun ho Ministériu Saúde antes ne’e kaer ona susuk liu 1.000 iha TL, inklui Aedes Aegipty no haruka ba Austrália hodi kruza ho susuk Wolbachia. Métodu biolójiku ne’e atu prevene moras dengue, Chikungunha no Zika iha Timor-Leste. Karik programa ne’e susesu, ita bele halakon moras sira-ne’ebé kauza hosi moras dengue ne’e,” nia hateten.
Tuir peskizadór ne’e afirma, durante prosesu distribuisaun, kapsula sira-ne’e sei rai iha botir ne’ebé kontein kapsula 10, kada botir ho bee no hein loron hitu to’o ualu, tolun sei moris sai susuk no sei distribui ba ambiente komunidade.
“Susuk tolun sira ne’e sei moris neineik. Uitoan de’it mak sei moris. Prosesu inkubasaun ne’e dura semana ida to’o sira sai susuk adultu,” nia esplika.
Jornalista: Felicidade Ximenes
Editór: Xisto Freitas da Piedade
